Bộ Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ ngày 25/9 xác nhận Tổng tham mưu trưởng Selcuk Bayraktaroglu sẽ tới Saudi Arabia. Trong khi đó, Thống chế Asim Munir, Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Pakistan, cũng được cho là sẽ sớm có mặt tại Riyadh.
Động thái này diễn ra sau nhiều tuần lực lượng Houthi tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Saudi Arabia. Ngày 25/9, Houthi tuyên bố đã phóng hàng chục tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các mục tiêu ở Saudi Arabia. Phía Saudi Arabia cho biết hệ thống phòng không đã đánh chặn 6 tên lửa đạn đạo nhằm vào Taif và Yanbu, đồng thời phát cảnh báo tại một số khu vực.
Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca, ký ngày 7/8 giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, quy định một cuộc tấn công nhằm vào bất kỳ nước nào trong ba nước sẽ được xem là cuộc tấn công nhằm vào cả ba.
Những diễn biến mới đang đặt thỏa thuận này trước phép thử đáng chú ý, trong khi cách tiếp cận của ba nước cho thấy vẫn tồn tại những khác biệt về mức độ và phương thức thực hiện cam kết.
Ba cách tiếp cận trước khủng hoảng
Cuộc họp giữa các tổng tham mưu trưởng được xúc tiến sau cuộc gặp ngày 24/9 tại New York giữa Ngoại trưởng Saudi Arabia Faisal bin Farhan, Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar và Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan.
Theo Bộ Ngoại giao Saudi Arabia, các bên đã thảo luận việc tổ chức cuộc họp khẩn giữa các lãnh đạo quân sự nhằm tìm cách hỗ trợ Riyadh theo khuôn khổ thỏa thuận phòng thủ chung, đồng thời khẳng định quyền tự vệ theo Điều 51 Hiến chương Liên hợp quốc.
Tuy nhiên, thông điệp từ Islamabad thận trọng hơn. Ngoại trưởng Dar cho biết các bên tập trung rà soát tiến độ xây dựng cơ chế thực thi thỏa thuận và trao đổi về các vấn đề an ninh khu vực, quốc tế.
Truyền thông nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ cũng cho biết cuộc gặp chủ yếu tập trung vào các “cuộc đàm phán kỹ thuật” nhằm xây dựng cơ chế thực thi thỏa thuận.
Cách tiếp cận này phần nào khác với phát biểu của Ngoại trưởng Fidan vài ngày trước đó. Ông khẳng định thỏa thuận bao gồm cam kết liên minh và Thổ Nhĩ Kỳ sẽ thực hiện các cam kết của mình, đồng thời cho biết Ankara có thể đáp ứng một số nhu cầu quân sự của Saudi Arabia.
Việc Islamabad và Ankara không đề cập trực tiếp đến các cuộc tấn công của Houthi trong thông tin về cuộc gặp tại New York cho thấy việc chuyển từ một thỏa thuận chính trị sang cơ chế hỗ trợ cụ thể vẫn là vấn đề cần được làm rõ.
Sức ép từ chiến sự Yemen
Một yếu tố đang đặt thêm sức ép lên thỏa thuận là những bước tiến gần đây của Houthi tại Yemen.
Lực lượng này đã giành thêm một số vị trí chiến lược trước các lực lượng thuộc chính quyền Yemen được Saudi Arabia hậu thuẫn, trong đó có thành phố cảng Mocha và một phần đáng kể bờ biển Biển Đỏ.
Những diễn biến này có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh hàng hải khu vực, bởi chúng làm gia tăng khả năng kiểm soát của Houthi đối với khu vực Bab al-Mandeb, một trong những tuyến hàng hải quan trọng kết nối Biển Đỏ với Ấn Độ Dương.
Houthi cũng cảnh báo các nước có khả năng hỗ trợ Saudi Arabia. Ông Mohammed al-Bukhaiti, thành viên văn phòng chính trị của lực lượng này, nói rằng Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ sẽ phải đối mặt với phản ứng mạnh nếu tham gia cuộc chiến.
Theo ông Tughral Yamin,, Chuẩn tướng Pakistan về hưu, chuyên gia cấp cao tại Viện Nghiên cứu Chính sách Islamabad, cả Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đều có những giới hạn riêng khi cân nhắc hỗ trợ quân sự cho Saudi Arabia.
Với Pakistan, việc điều thêm lực lượng ra nước ngoài sẽ gặp khó khăn do quân đội nước này đang phải xử lý nhiều vấn đề an ninh. Thổ Nhĩ Kỳ cũng phải cân nhắc các cam kết với NATO và những yêu cầu an ninh tại khu vực lân cận.
Điều đó cho thấy việc thực thi thỏa thuận phòng thủ chung không chỉ phụ thuộc vào cam kết chính trị, mà còn liên quan đến khả năng quân sự và những ưu tiên an ninh của mỗi nước.
Saudi Arabia đẩy nhanh hoàn thiện cơ chế
Saudi Arabia đang đồng thời thúc đẩy việc hoàn thiện cơ chế tổ chức của thỏa thuận.
Chủ tịch Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ Numan Kurtulmus ngày 25/9 cho biết Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca chưa được trình Quốc hội phê chuẩn và dự kiến sẽ được đưa ra xem xét khi Quốc hội hoạt động trở lại vào ngày 1/10.
Về phía Pakistan, Islamabad thông báo bổ nhiệm Trung tướng về hưu Nauman Mahmood làm Tổng Thư ký đầu tiên của thỏa thuận. Ông sẽ phụ trách Ban Thư ký chung đang được thành lập tại Riyadh.
Theo ông Yamin, việc Pakistan cử một tướng lĩnh cấp cao tới Riyadh cho thấy Islamabad đã bắt đầu chuyển thỏa thuận sang giai đoạn vận hành cụ thể. Nhiệm vụ trước mắt là đánh giá tình hình và đưa ra những phương án phù hợp.
Pakistan cũng có kinh nghiệm hợp tác quân sự lâu dài với Saudi Arabia. Nước này đã huấn luyện quân nhân Saudi Arabia từ năm 1967 và duy trì sự hiện diện quân sự tại đây từ những năm 1970 theo các thỏa thuận song phương.
Tháng 4 vừa qua, Riyadh xác nhận một lực lượng quân sự Pakistan, gồm máy bay chiến đấu và máy bay hỗ trợ, đã tới căn cứ không quân King Abdulaziz ở tỉnh miền Đông Saudi Arabia theo một thỏa thuận phòng thủ song phương ký năm 2025.
Những tiền lệ này tạo cơ sở cho hợp tác quân sự giữa hai nước, nhưng việc chuyển sang thực thi một cam kết phòng thủ chung trong một cuộc xung đột đang mở rộng vẫn là vấn đề phức tạp.
Liên minh đối phó với sức ép
Theo chuyên gia Gokhan Ereli thuộc Đại học Ibn Haldun ở Istanbul, khó khăn của Saudi Arabia không nằm ở việc thiếu nguồn lực. Riyadh có tiềm lực, sức mạnh không quân và nhiều năm nhận được hỗ trợ từ bên ngoài.
Thách thức nằm ở cấu trúc lực lượng trên thực địa tại Yemen, nơi nhiều bên cùng tham gia với mức độ phối hợp khác nhau. Trong khi đó, mức độ can dự quân sự hạn chế của Mỹ khiến Saudi Arabia phải đảm nhận phần lớn sức nặng tác chiến, gây thêm sức ép lên năng lực phòng không.
Pháp và Anh đã bắt đầu cung cấp hỗ trợ phòng thủ. Anh nhất trí hỗ trợ tiếp nhiên liệu cho các máy bay Saudi Arabia thực hiện nhiệm vụ phòng thủ, trong khi Pháp xác nhận sẽ triển khai binh sĩ bảo vệ cảng dầu lớn tại Yanbu.
Như vậy, Riyadh đang mở rộng mạng lưới hỗ trợ từ Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ sang các đối tác châu Âu. Tuy nhiên, sự gia tăng hỗ trợ chưa đồng nghĩa với việc sức ép quân sự sẽ sớm giảm.
Theo một nhà ngoại giao khu vực, Houthi chưa cho thấy dấu hiệu giảm cường độ các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia và các lực lượng được Riyadh hậu thuẫn tại Yemen. Saudi Arabia vì thế đang chuẩn bị cho khả năng hoạt động quân sự gia tăng trong thời gian dài.
Nhà ngoại giao này cho rằng tình hình chiến trường vẫn giằng co. Các lực lượng được Saudi Arabia hậu thuẫn đã gặp khó khăn về hậu cần và tác chiến tại Mocha, song vẫn đạt được một số bước tiến trên các mặt trận khác.
Trong bối cảnh đó, vấn đề đối với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan không chỉ là có cam kết với Saudi Arabia hay không, mà còn là mức độ và hình thức thực hiện cam kết trong một cuộc xung đột ngày càng phức tạp.
Đối với Islamabad và Ankara, sự hỗ trợ có thể được triển khai ở nhiều cấp độ, từ phối hợp chính trị, hậu cần và kỹ thuật đến hỗ trợ quân sự. Tuy nhiên, mỗi bước đi đều phải tính đến những cam kết an ninh hiện hữu và nguy cơ xung đột tiếp tục lan rộng.
Về phần mình, ông Yamin vẫn kỳ vọng ngoại giao có thể ngăn cuộc khủng hoảng mở rộng hơn nữa.
“Tôi hy vọng một giải pháp ngoại giao có thể giải quyết cuộc xung đột, bởi không ai trong chúng ta muốn đất nước bị cuốn vào một cuộc chiến không phải do mình gây ra”, ông nói.
