Bảo vệ nguồn nước, rừng và các hệ sinh thái đang đặt ra yêu cầu phải huy động nguồn lực vượt ngoài ngân sách nhà nước. Tại Canada, các mô hình kết hợp nguồn vốn công, đóng góp của xã hội và sự tham gia quản lý của cộng đồng đang tạo thêm nền tảng cho bảo tồn dài hạn, qua đó gợi mở kinh nghiệm bảo đảm an ninh môi trường gắn với sinh kế người dân.
Theo phóng viên TTXVN tại Ottawa, trong chiến lược bảo vệ thiên nhiên công bố đầu năm nay, Chính phủ Canada đã dành khoản đầu tư 3,8 tỷ CAD (2,7 tỷ USD) để bảo vệ và phục hồi các sinh cảnh quan trọng, đồng thời huy động thêm nguồn vốn cho môi trường. Một trong những trọng tâm là đưa giá trị của các hệ sinh thái vào quá trình ra quyết định, tạo động lực để doanh nghiệp và các nhà đầu tư tham gia bảo tồn.
Cách tiếp cận này xuất phát từ vai trò của tự nhiên đối với đời sống và nền kinh tế. Rừng, đất ngập nước và hệ thống sông hồ cung cấp nguồn nước, lưu giữ carbon, hỗ trợ sản xuất và góp phần giảm tác động của thiên tai. Chiến lược đề ra việc xây dựng Chiến lược An ninh nguồn nước quốc gia đầu tiên, có sự phối hợp của chính quyền các cấp, các đối tác bản địa và những bên liên quan.
Một công cụ được Canada sử dụng là cơ chế vốn đối ứng trong Chương trình Bảo tồn di sản thiên nhiên (NHCP). Theo quy định công bố của chương trình, 1 CAD ngân sách liên bang phải đi cùng tối thiểu 1,5 CAD từ các nguồn ngoài liên bang. Phần đối ứng có thể bao gồm cả đóng góp bằng hiện vật, như đất có giá trị sinh thái do cá nhân hoặc doanh nghiệp hiến tặng.
Chương trình được triển khai thông qua các tổ chức như Nature Conservancy of Canada, Ducks Unlimited Canada, Wildlife Habitat Canada và mạng lưới các tổ chức bảo tồn đất. Những đơn vị này tham gia bảo vệ các khu đất có giá trị sinh thái, kết nối nguồn tài trợ và tổ chức quản lý lâu dài.
Đáng chú ý, các khoản hỗ trợ không chỉ dừng ở việc cấp kinh phí. Theo đánh giá của Bộ Môi trường và Biến đổi khí hậu Canada, bên nhận phải đáp ứng những điều kiện thực hiện có tính ràng buộc trong thỏa thuận, đồng thời báo cáo việc sử dụng tiền và kết quả đạt được. Cơ chế huy động nguồn lực, vì vậy, được gắn với trách nhiệm giải trình của tổ chức thực hiện.
Tại vùng biển Great Bear Sea ở tỉnh bang British Columbia, mô hình tài chính bảo tồn dài hạn còn được xây dựng từ sự hợp tác giữa các cộng đồng bản địa, chính quyền và các tổ chức tài trợ. Thỏa thuận công bố tháng 6/2024 có 335 triệu CAD vốn ban đầu, gồm 200 triệu CAD từ liên bang, 60 triệu CAD từ British Columbia và 75 triệu CAD từ các tổ chức thiện nguyện.
Nguồn lực được bố trí cho quản lý, bảo tồn biển, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế cộng đồng. Coast Funds, tổ chức tài chính bảo tồn do người bản địa lãnh đạo, được lựa chọn làm đơn vị quản lý tài chính.
Báo cáo do Coast Funds công bố tháng 3/2026 cho thấy thỏa thuận có sự tham gia của 17 cộng đồng First Nations (người bản địa), dựa trên nền tảng hợp tác và quy hoạch không gian biển kéo dài gần hai thập niên. Trước khi đạt thỏa thuận tài chính, các cộng đồng và đối tác đã tiến hành nghiên cứu, xây dựng kế hoạch sử dụng biển và xác định những khu vực cần bảo vệ.
Bên cạnh các cơ chế tài chính dài hạn, Canada còn triển khai chương trình Indigenous Guardians, hỗ trợ người bản địa giám sát hệ sinh thái, thu thập dữ liệu, bảo vệ các khu vực nhạy cảm và tham gia ứng phó khẩn cấp. Cách làm này giúp duy trì lực lượng bảo vệ thường xuyên tại địa bàn, tạo việc làm cho cộng đồng và hỗ trợ nhận diện sớm những biến động môi trường.
Từ những mô hình này, có thể thấy việc huy động nguồn lực xã hội cho bảo tồn cần được thiết kế đồng thời trên 3 phương diện: tài chính, quản trị và lợi ích cộng đồng. Ngân sách công tạo nền tảng và động lực huy động thêm nguồn lực; tổ chức thực hiện chịu trách nhiệm về kết quả; người dân có điều kiện tham gia quản lý và duy trì sinh kế. Đây là những nguyên tắc các nước có thể tham khảo trong bảo vệ rừng đầu nguồn, đất ngập nước, vùng ven biển và các hệ sinh thái liên quan trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp. Việc lựa chọn khu vực bảo tồn cần tính đến khả năng bảo vệ nguồn nước, giảm rủi ro thiên tai và duy trì nguồn lợi cho cộng đồng, bên cạnh mục tiêu về diện tích.
Dù cơ chế tài chính và quản trị bảo tồn của Canada được xây dựng trong điều kiện pháp lý riêng, nhưng giá trị tham chiếu nằm ở cách kết nối nguồn lực dài hạn với trách nhiệm rõ ràng và lợi ích thiết thực của người dân. Khi những yếu tố này được bảo đảm, bảo tồn thiên nhiên có thể trở thành một phần của giải pháp bảo vệ nguồn nước, ổn định sản xuất và tăng sức chống chịu của cộng đồng trước rủi ro môi trường.
