Cộng đồng chung tay gìn giữ hệ sinh thái
Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long được thành lập theo Quyết định số 2888/QĐ-UB ngày 18/12/2021 của UBND tỉnh Ninh Bình thuộc 3 xã Gia Vân, Gia Viễn, Gia Hưng (Ninh Bình) với diện tích khoảng 2.643ha. Trước đây, khi Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long chưa được thành lập, hoạt động khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát từng gây sức ép lớn lên môi trường tự nhiên. Tình trạng chặt phá rừng, săn bắt động vật hoang dã, đánh bắt thủy sản và khai thác đá đã ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái núi đá vôi và vùng đất ngập nước.
Từ khi Khu bảo tồn được thành lập, công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên từng bước được tăng cường. Cùng với các giải pháp chuyên môn, việc tuyên truyền, vận động người dân thay đổi nhận thức và hành động trở thành nhiệm vụ quan trọng.
Theo bà Lê Thị Thanh, Phó Chủ tịch UBND xã Gia Vân cho biết, địa phương đã triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền nhằm nâng cao ý thức của người dân trong bảo vệ di sản. Xã phối hợp với các tổ chức thực hiện những dự án bảo tồn đa dạng sinh học, hỗ trợ người dân phát triển sản xuất. Đáng chú ý, địa phương đã thành lập tổ bảo vệ rừng cộng đồng, trồng cây nguyên liệu làm thức ăn cho Voọc mông trắng, phát triển rừng trồng mới phục vụ sinh cảnh của chim di cư và triển khai các dự án phát triển du lịch.
Thực tiễn tại Vân Long cho thấy bảo tồn không thể chỉ dựa vào những quy định hành chính hay hoạt động tuần tra của lực lượng chuyên trách. Khi người dân hiểu rõ giá trị của tài nguyên, nhận thức được trách nhiệm của mình và có cơ hội cải thiện đời sống từ các hoạt động phù hợp, việc bảo vệ di sản sẽ có thêm nền tảng vững chắc.
Với diện tích cảnh quan rộng lớn, Vân Long là nơi cư trú của nhiều loài động vật, thực vật quý hiếm. Trong đó, Voọc mông trắng là loài linh trưởng đặc hữu có giá trị bảo tồn cao. Khu vực này cũng ghi nhận sự xuất hiện của nhiều loài chim, trong đó có các loài chim di cư quý hiếm. Hệ thống núi đá vôi, hang động karst, vùng đất ngập nước và thảm thực vật tạo nên môi trường sống đa dạng, đồng thời hình thành sức hấp dẫn riêng đối với du khách.
Những nỗ lực bảo tồn đã mang lại các kết quả đáng ghi nhận. Năm 2010, Vân Long được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xác lập hai kỷ lục: khu vực có số lượng cá thể Voọc mông trắng sinh sống nhiều nhất và nơi có bức tranh đá tự nhiên lớn nhất Việt Nam, trên núi Mèo Cào. Năm 2019, khu bảo tồn được công nhận là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Năm 2020, nơi đây được Ủy ban Danh lục xanh toàn cầu chứng nhận Danh lục xanh, ghi nhận những đóng góp trong bảo tồn quần thể Voọc mông trắng và hệ sinh thái núi đá vôi, đất ngập nước.
Bảo tồn cũng cần gắn với sinh kế. Theo thống kê của UBND xã Gia Vân, mỗi năm Vân Long đón khoảng 70.000 - 80.000 lượt khách du lịch, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 80 - 110 người, với thu nhập bình quân 4 - 5 triệu đồng/người/tháng. Những con số này cho thấy du lịch sinh thái có thể góp phần tạo nguồn thu cho người dân, đồng thời mở ra động lực để cộng đồng tham gia gìn giữ cảnh quan. Giữ rừng, bảo vệ nguồn nước, không xâm hại động vật hoang dã cũng chính là bảo vệ nguồn sinh kế lâu dài. Đây là hướng tiếp cận cần tiếp tục được phát huy, song phải bảo đảm hoạt động du lịch nằm trong giới hạn phù hợp với sức chịu tải của hệ sinh thái.
Cùng với Vân Long, Quần thể danh thắng Tam Chúc sở hữu hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi với những vách đá dựng đứng, hang động, thung lũng hẹp và thảm thực vật phong phú.
Không chỉ có giá trị về tự nhiên, Tam Chúc còn chứa đựng những dấu ấn văn hóa, lịch sử và khảo cổ. Các hoạt động khảo cổ cho thấy khu vực này từng là nơi cư trú của người Việt cổ chịu ảnh hưởng văn hóa Hòa Bình.
Sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên, dấu tích khảo cổ và không gian văn hóa tâm linh tạo nên sức hấp dẫn riêng của Tam Chúc. Nơi đây đồng thời là điểm đến nổi bật trên tuyến du lịch Bái Đính - Tam Chúc - Chùa Hương. Tuy nhiên, việc khai thác những giá trị này đặt ra yêu cầu phải có cơ chế quản lý phù hợp, tránh để hoạt động du lịch và kinh doanh làm ảnh hưởng đến cảnh quan, môi trường và tính nguyên trạng của di tích.
Chính quyền đồng hành, phát triển du lịch gắn với bảo tồn
Ông Phạm Hoàng Tùng, Chủ tịch UBND phường Tam Chúc cho biết, sau sáp nhập, địa phương đã ban hành kế hoạch quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích theo quy định pháp luật. Công tác kiểm tra, giám sát hiện trạng được thực hiện thường xuyên nhằm kịp thời ngăn chặn các hành vi xâm hại. Bên cạnh quản lý trực tiếp, chính quyền địa phương chú trọng tuyên truyền, nâng cao nhận thức của các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp và người dân về ý nghĩa lịch sử, văn hóa của di tích. Phường cũng vận động, huy động các nguồn lực xã hội hóa phục vụ công tác bảo tồn; phối hợp với doanh nghiệp tổ chức quảng bá, phát triển du lịch gắn với di tích.
Địa phương đồng thời chú trọng giới thiệu giá trị di sản thông qua website, trang thông tin điện tử và mạng xã hội của phường. Các hoạt động văn hóa, du lịch, lễ hội truyền thống gắn với di tích được quan tâm tổ chức. Người dân được vận động tham gia những dịch vụ du lịch phù hợp, từng bước nâng cao vai trò của cộng đồng trong khai thác và phát huy giá trị di sản.
Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, đại diện các quốc gia khu vực châu Á - Thái Bình Dương đánh giá những giá trị nổi bật về cảnh quan, thiên nhiên, văn hóa, lịch sử, con người, các giá trị nổi bật toàn cầu của Quần thể danh thắng Tam Chúc sau hai ngày tham quan và trải nghiệm bên lề Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và tính xác thực. Để phát huy giá trị di sản thì yêu cầu được đặt ra là hoạt động sản xuất, kinh doanh phải bảo đảm không gây ảnh hưởng đến cảnh quan, môi trường và giá trị nguyên trạng của di tích. Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng đối với Tam Chúc, nơi hoạt động du lịch hiện tập trung tại Khu du lịch quốc gia Tam Chúc. Việc tạo điều kiện để người dân tham gia cung cấp dịch vụ cần đi đôi với hướng dẫn, giám sát và thực hiện các quy định về bảo vệ di sản, góp phần lan tỏa những giá trị của danh thắng đến cộng đồng trong nước và quốc tế.
Thực tế tại Tam Chúc và Vân Long cho thấy, chính quyền cơ sở giữ vai trò kết nối giữa cơ quan quản lý chuyên ngành, nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng. Các kế hoạch bảo tồn chỉ phát huy hiệu quả khi được cụ thể hóa bằng những hoạt động phù hợp với điều kiện địa phương.
Ông Bùi Văn Mạnh, Giám đốc Sở Du Lịch Ninh Bình cho biết, kết quả khảo sát sơ bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long và Tam Chúc đã xác lập 30 điểm di sản địa chất, trong đó có 8 điểm di sản kép, kết hợp giá trị địa chất với di tích tiền sử. Khu bảo tồn có tiềm năng nổi bật về cảnh quan núi đá vôi, địa hình karst, hang động, hồ sụt và vùng đất ngập nước. Đây cũng là nơi cư trú của quần thể Voọc mông trắng lớn nhất Việt Nam, cùng nhiều loài sinh vật quý hiếm. Tuy nhiên, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản còn hạn chế. Thời gian tới, Sở sẽ tăng cường điều tra, kiểm kê, nghiên cứu chuyên sâu, xây dựng hồ sơ di sản và hoàn thiện cơ sở pháp lý bảo vệ. Cùng với đó là nâng cao năng lực quản lý tại cơ sở, tăng cường phối hợp liên ngành và phát huy vai trò giám sát của cộng đồng.
Phát huy vai trò của chính quyền và cộng đồng vì thế không chỉ là giải pháp trước mắt, mà còn là điều kiện quan trọng để bảo vệ di sản lâu dài. Phương châm “Sống trong di sản, bảo vệ di sản và hưởng lợi từ di sản” cần được cụ thể hóa bằng hành động của từng cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người dân. Khi bảo tồn trở thành trách nhiệm chung, di sản mới có thể được gìn giữ, phát huy giá trị và trao truyền nguyên vẹn hơn cho các thế hệ mai sau.
