Hội thảo được tổ chức với mục tiêu tạo lập diễn đàn khoa học và liên ngành nhằm rà soát, đánh giá toàn diện các kết quả nghiên cứu, tư liệu và dữ liệu khoa học hiện có liên quan đến Quần thể Tam Chúc - Vân Long.
Phát biểu đề dẫn tại Hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tân Văn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản cho biết, một trong những nội dung trọng tâm của Hội thảo là đề xuất và hướng tới sự đồng thuận về ranh giới khu vực đề cử. Với quy mô dự kiến khoảng 11.000 ha, việc xác lập ranh giới không chỉ dựa trên các bản đồ địa lý - địa chất mà còn phải xem xét đầy đủ các yếu tố sinh thái và khảo cổ học. Quá trình này đòi hỏi sự thống nhất giữa giới chuyên gia, các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương, nhằm bảo đảm khu vực đề cử bao trùm toàn bộ các yếu tố cấu thành giá trị nổi bật toàn cầu (OUV), tạo hành lang an toàn cho phát triển bền vững.
Bên cạnh đó, Hội thảo có nhiệm vụ, khẳng định và biện luận sắc bén các tiêu chí - được coi là “xương sống” của hồ sơ. Các tham luận tập trung chứng minh giá trị của khu vực di sản như một minh chứng đặc sắc cho sự thích nghi của con người, không gian thể hiện các quá trình sinh học đang diễn tiến, cũng như vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học với nhiều loài đặc hữu. Việc làm rõ và tăng cường các luận cứ này nhằm đáp ứng những yêu cầu thẩm định nghiêm ngặt của các tổ chức tư vấn quốc tế như IUCN và ICOMOS.
Cùng với đó, ông Trần Tân Văn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng và triển khai mô hình quản trị hiệu quả. Mục tiêu là giới thiệu, lấy ý kiến và tiến tới thực thi mô hình quản lý thống nhất (có thể liên tỉnh), hướng tới sự chuyên nghiệp và đồng bộ, đáp ứng các tiêu chuẩn quản trị toàn cầu mà UNESCO đang kỳ vọng ở một Di sản Thế giới mới.
Tại Hội thảo, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Ninh Bình Trần Song Tùng cho biết: Tỉnh xác định rõ quan điểm xuyên suốt là bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản, bảo vệ môi trường, gìn giữ đa dạng sinh học với phát triển kinh tế - xã hội bền vững, coi di sản là nguồn lực quan trọng, lâu dài cho sự phát triển của địa phương. Việc nghiên cứu, đề cử Di sản thế giới đối với Quần thể Tam Chúc - Vân Long không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn, mà còn là nội dung chiến lược, thể hiện tầm nhìn phát triển dài hạn của tỉnh trong quá trình xây dựng đô thị di sản, kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, hướng tới mục tiêu đưa Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030.
Thông qua Hội thảo, Ban Chỉ đạo xây dựng hồ sơ di sản tỉnh Ninh Bình tiếp thu đầy đủ, nghiêm túc các ý kiến đóng góp, khuyến nghị khoa học của các chuyên gia làm cơ sở quan trọng để tỉnh tiếp tục hoàn thiện Báo cáo đưa Quần thể Tam Chúc - Vân Long vào Danh sách dự kiến, tiến tới xây dựng Hồ sơ đề cử Di sản thế giới theo đúng quy trình, tiêu chuẩn và thông lệ quốc tế, yêu cầu nghiêm ngặt của UNESCO.
Tại Hội thảo, các báo cáo tham luận tập trung thảo luận những vấn đề then chốt cả về học thuật, thực tiễn và thể chế nhằm phục vụ công tác hoàn thiện hồ sơ và định hướng bảo tồn di sản lâu dài.
Các ý kiến làm rõ và làm sâu sắc hơn luận điểm “tiến hóa sinh thái trong bối cảnh karst nhiệt đới”, đồng thời xác định vai trò của các loài chỉ thị, loài biểu tượng như những minh chứng khoa học quan trọng cho giá trị nổi bật toàn cầu của khu vực di sản.
Nội dung được đặc biệt quan tâm là hóa giải xung đột giữa công nghiệp xi măng và yêu cầu bảo tồn. Đây được xem là vấn đề nhạy cảm và khó khăn nhất hiện nay. Hội thảo tập trung tìm kiếm các cơ chế cụ thể để các doanh nghiệp khai thác đá vôi, sản xuất xi măng tại khu vực Kim Bảng và vùng lân cận tuân thủ lộ trình “chuyển đổi xanh”. Mục tiêu là xác định những giải pháp kỹ thuật và pháp lý phù hợp, bảo đảm hoạt động sản xuất không làm gián đoạn sinh cảnh của loài Voọc, đồng thời hướng tới sự cam kết bằng văn bản của doanh nghiệp về lộ trình rút lui hoặc chuyển đổi công nghệ thân thiện với di sản. Việc đạt được sự đồng thuận này là điều kiện tiên quyết để UNESCO tin vào tính khả thi của công tác bảo tồn.
Bên cạnh đó, các tham luận cũng đặt ra vấn đề thể chế trong quản trị di sản, đặc biệt là yêu cầu nhất thể hóa công tác quản lý gắn với vai trò của cộng đồng địa phương. Một nội dung mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc là việc chuyển hóa kho tàng tri thức sinh thái bản địa (TEK), được tích lũy qua hàng chục nghìn năm, thành quy trình quản lý thực tế. Mô hình “Sứ giả Di sản” được bàn thảo kỹ về cơ chế vận hành, nhằm trao quyền cho cộng đồng địa phương trở thành những chủ thể quản hộ thực thụ, gắn liền lợi ích kinh tế của họ với sự trường tồn của di sản.
