Thông điệp đáng chú ý nhất trong phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Đại hội đồng Liên hợp quốc khoá 81 (UNGA81) không nằm ở việc đổi tên trí tuệ nhân tạo (AI), mà ở cách Washington định vị AI như một năng lực chiến lược cần được phát triển nhanh và bảo vệ khỏi những ràng buộc có thể làm suy giảm lợi thế của Mỹ.
Tổng thống Trump tuyên bố từ nay các văn bản của Mỹ sẽ sử dụng thuật ngữ "siêu trí tuệ” (Super Intelligence) thay cho AI (Artificial Intelligence). Đề xuất đổi tên gọi của AI có thể chưa tạo ra thay đổi chính sách ngay lập tức, nhưng phần còn lại của phát biểu của nhà lãnh đạo Mỹ cho thấy một quan niệm rõ hơn: AI không chỉ là một lĩnh vực công nghệ cần quản lý mà là một "biên giới" phát triển mới.
Thứ nhất, với chính quyền Trump, điều quan trọng hiện nay là bảo vệ chủ quyền trong hoạch định chính sách AI, phản đối cơ chế kiểm soát toàn cầu mang tính ràng buộc.
Phát biểu tại UNGA81, Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ sẽ bác bỏ điều mà ông gọi là một "kế hoạch toàn cầu hóa" nhằm kiểm soát AI.
Tổng thống Trump nói: “Mỹ cũng hoàn toàn bác bỏ bất kỳ nỗ lực nào nhằm xây dựng một kế hoạch toàn cầu hóa để kiểm soát trí tuệ nhân tạo, lĩnh vực đang được nhắc đến rất nhiều hiện nay".
Tuy nhiên, phản đối này không đồng nghĩa Mỹ rút khỏi mọi hình thức hợp tác quốc tế về quản trị AI.
Kế hoạch Hành động AI của Mỹ (America's AI Action Plan) công bố vào tháng 7/2025 cho thấy Washington vẫn muốn tham gia mạnh vào các tổ chức quốc tế và các cơ chế xây dựng tiêu chuẩn, nhưng theo hướng thúc đẩy những nguyên tắc khuyến khích đổi mới, phản ánh các giá trị của Mỹ và hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc.
Kế hoạch nêu đích danh Liên hợp quốc, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), G7, G20 và Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) trong số những diễn đàn mà Mỹ cần chủ động định hình cách tiếp cận đối với quản trị AI.
Do đó, tầng chính sách thứ nhất có thể được hiểu chính xác hơn là Mỹ không bác bỏ quản trị quốc tế về AI, nhưng phản đối việc chuyển quyền kiểm soát công nghệ sang một cơ chế toàn cầu có khả năng áp đặt những ràng buộc mà Washington không chấp nhận.
Thay vào đó, Mỹ muốn duy trì quyền tự chủ trong nước đồng thời sử dụng sức mạnh ngoại giao, công nghệ và tiêu chuẩn để định hình luật chơi quốc tế.
Thứ hai, chính quyền Trump ưu tiên tăng tốc đổi mới, quản lý rủi ro nhưng không để quy định kìm hãm AI.
Phát biểu tại UNGA81, Tổng thống Trump tuyên bố: "Tôi sẽ không kìm hãm sự phát triển của một thứ mà nhiều người cho rằng sẽ lớn hơn cuộc Cách mạng Công nghiệp, lớn hơn cuộc Cách mạng Công nghiệp hay thậm chí lớn hơn chính Internet", đồng thời khẳng định Mỹ "sẽ hết sức thận trọng" và Bộ Tư pháp cùng các cơ quan thực thi pháp luật sẽ can thiệp nếu cần thiết.
Phát biểu của nhà lãnh đạo Mỹ cho thấy lập trường được thể hiện tại UNGA81 không phải hoàn toàn loại bỏ quản lý AI, mà là ưu tiên đổi mới, đồng thời sử dụng công cụ quản lý khi Washington cho rằng xuất hiện rủi ro hoặc hành vi cụ thể cần xử lý.
Lập trường này phù hợp với loạt tuyên bố ngày 14/9 của Tổng thống Trump, bác bỏ những cảnh báo rằng AI có thể "chiếm lĩnh thế giới, hủy diệt nhân loại" là "trò lừa đảo", đồng thời phản đối những biện pháp kiểm soát có thể làm chậm phát triển AI và nhấn mạnh lợi ích kinh tế mà công nghệ này mang lại.
Kế hoạch Hành động AI của Mỹ cũng xác định rõ rằng: “Mỹ cần đổi mới nhanh hơn và toàn diện hơn các đối thủ cạnh tranh trong việc phát triển và phổ biến công nghệ AI mới trên mọi lĩnh vực, đồng thời dỡ bỏ những rào cản pháp lý không cần thiết đang cản trở khu vực tư nhân thực hiện điều đó”.
Do đó, tầng chính sách thứ hai của Washington có thể được hiểu là Mỹ muốn quản lý AI theo hướng ưu tiên tăng tốc phát triển: giảm các rào cản có tính phòng ngừa rộng, nhưng vẫn duy trì năng lực can thiệp của nhà nước khi xuất hiện những rủi ro hoặc hành vi cụ thể cần xử lý.
Thứ ba, chính quyền Trump muốn chuyển ưu thế AI thành quyền lực chiến lược và xây dựng hệ sinh thái công nghệ do Mỹ dẫn dắt.
Phát biểu tại UNGA81, Tổng thống Trump tuyên bố rằng bất kỳ ai giành chiến thắng về AI, hay "siêu trí tuệ", sẽ là bên chiến thắng.
Theo Tổng thống Trump, hiện Mỹ đang dẫn trước Trung Quốc với khoảng cách lớn, cũng như dẫn trước tất cả các nước khác, và Washington sẽ quyết tâm duy trì vị thế đó.
Tuyên bố này phù hợp với đường hướng chính sách trong Kế hoạch Hành động AI của Mỹ, theo đó, Washington xác định rõ: “Quốc gia nào sở hữu hệ sinh thái AI lớn nhất sẽ định hình các tiêu chuẩn AI toàn cầu và thu được những lợi ích rộng lớn về kinh tế và quân sự”.
Kế hoạch Hành động AI của Mỹ cũng đặt mục tiêu: đưa AI của Mỹ - từ các chất bán dẫn tiên tiến, các mô hình AI cho tới các ứng dụng - trở thành “tiêu chuẩn vàng của AI trên toàn thế giới” và bảo đảm các đồng minh xây dựng trên công nghệ Mỹ.
Điều này tạo ra một tầng cạnh tranh sâu hơn cuộc đua về mô hình AI. Cạnh tranh Mỹ-Trung có thể ngày càng diễn ra ở cấp độ hệ sinh thái, bao gồm chip, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, mô hình nền tảng, phần mềm, dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật, chuỗi cung ứng và các quy tắc quản trị.
Tựu chung, phát biểu của Tổng thống Trump tại UNGA81 có thể được xem là sự cô đọng về mặt chính trị của một chiến lược đã được triển khai từ trước. Mỹ muốn đổi mới nhanh hơn, hạn chế những ràng buộc có thể làm giảm lợi thế cạnh tranh và mở rộng hệ sinh thái AI của mình ra bên ngoài. Ba tầng chính sách này không tồn tại riêng biệt mà hỗ trợ lẫn nhau: quyền tự chủ về quản trị tạo không gian cho đổi mới; đổi mới nhanh tạo ưu thế công nghệ; ưu thế công nghệ sau đó được chuyển hóa thành ảnh hưởng kinh tế, tiêu chuẩn và địa chính trị.
Đối với Việt Nam, diễn biến này đặt ra yêu cầu tránh đồng nhất "hợp tác AI" với nhập khẩu một công nghệ đơn lẻ.
Khi các cường quốc tìm cách mở rộng cả hệ sinh thái AI, lựa chọn về chip, điện toán đám mây, mô hình nền tảng, trung tâm dữ liệu hay tiêu chuẩn kỹ thuật hôm nay có thể tạo ra sự phụ thuộc công nghệ dài hạn ngày mai.
Vì vậy, Việt Nam cần đồng thời tận dụng khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến từ nhiều đối tác, phát triển năng lực tính toán và dữ liệu trong nước, tăng khả năng tương thích giữa các hệ thống, và đặc biệt duy trì năng lực tự chủ trong những lớp công nghệ và dữ liệu có ý nghĩa chiến lược.
Định hướng này cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Nghị quyết 57 xác định yêu cầu “phát triển nhanh và bền vững, từng bước tự chủ về công nghệ, nhất là công nghệ chiến lược”; đồng thời đặt mục tiêu từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược, công nghệ số như trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, chuỗi khối, bán dẫn, công nghệ lượng tử, nano, thông tin di động 5G, 6G, thông tin vệ tinh và một số công nghệ mới nổi.
Thông báo 24 cũng yêu cầu “phải đặc biệt coi trọng bảo đảm an ninh mạng, an toàn thông tin, an ninh dữ liệu và chủ quyền số quốc gia; không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, nhưng cũng không vì lo ngại rủi ro mà làm chậm đổi mới sáng tạo”.
Đặt trong bối cảnh cạnh tranh AI ngày càng chuyển từ từng công nghệ riêng lẻ sang toàn bộ hệ sinh thái, yêu cầu đặt ra với Việt Nam vì thế không phải lựa chọn khép kín hay đứng ngoài các hệ sinh thái công nghệ lớn, mà là mở rộng hợp tác để tiếp nhận công nghệ tiên tiến đồng thời nâng cao năng lực làm chủ, giảm phụ thuộc và bảo đảm chủ quyền số quốc gia.
