Dự án trị giá 2,5 triệu euro, do Hội đồng Nghiên cứu châu Âu (ERC) tài trợ, sẽ kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) với các phương pháp phân tích hóa học hiện đại nhằm truy tìm nguồn gốc của những bản thảo cổ hơn 2.000 năm tuổi.
Khoản tài trợ thuộc chương trình ERC Advanced Grant được trao cho Giáo sư Mladen Popović của Đại học Groningen (Hà Lan) để triển khai dự án kéo dài 5 năm mang tên Tracing Scribes and Scrolls (Lần theo dấu vết người chép và các cuộn bản thảo). Đây là một trong những chương trình tài trợ nghiên cứu danh giá nhất châu Âu, dành cho các nhà khoa học có thành tựu quốc tế.
Dự án quy tụ các nhà nghiên cứu từ Đại học Groningen, Cơ quan Cổ vật Israel (IAA) cùng nhiều phòng thí nghiệm và trường đại học hàng đầu châu Âu. Nhóm nghiên cứu sẽ kết hợp các lĩnh vực như hóa học vật liệu, cổ tự học, nghiên cứu cấu trúc bản thảo và AI để tái dựng bối cảnh địa lý, văn hóa cũng như mạng lưới tri thức liên quan đến quá trình hình thành các bản thảo.
Được xem là một trong những phát hiện khảo cổ học quan trọng nhất thế kỷ XX, Cuộn Sách Biển Chết bao gồm những bản chép cổ nhất từng được biết đến của nhiều sách trong Kinh Thánh Hebrew, cùng hàng trăm tác phẩm văn học Do Thái có niên đại vào cuối thời kỳ Đền thờ thứ Hai. Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ nghiên cứu, giới học giả vẫn chưa xác định được chính xác nơi nhiều bản thảo được chế tác, chuẩn bị vật liệu và sao chép.
Một trong những giả thuyết lâu nay cho rằng ít nhất một phần bản thảo được các cộng đồng Do Thái sống biệt lập tại Qumran sao chép. Một giả thuyết khác cho rằng chúng được đưa từ Jerusalem hoặc các trung tâm học thuật khác ở Judea đến cất giấu trong các hang động khi chiến tranh xảy ra. Cũng có ý kiến cho rằng hệ thống hang động này từng đóng vai trò như một thư viện hoặc một kho lưu trữ văn bản cổ.
Để tìm lời giải, nhóm nghiên cứu sẽ phân tích khoảng 250 mẫu vật gồm giấy da, giấy cói và mực viết thuộc bộ sưu tập Cuộn Sách Biển Chết do Cơ quan Cổ vật Israel bảo quản. Lần đầu tiên, các mẫu giấy cói từ Ai Cập sẽ được đối chiếu trực tiếp với giấy cói từ Qumran và các địa điểm khác trong sa mạc Judea nhằm so sánh "dấu vân tay" hóa học của vật liệu.
Theo các nhà khoa học, việc xác định thành phần hóa học sẽ giúp truy vết nguồn nguyên liệu, kỹ thuật chế tác cũng như mối liên hệ giữa các trung tâm sao chép bản thảo cổ. Khối dữ liệu thu được sẽ được AI xử lý để phát hiện những quy luật phức tạp mà các phương pháp phân tích truyền thống khó nhận diện.
Kết quả này sẽ tiếp tục được đối chiếu với nghiên cứu nét chữ, cấu trúc vật lý của bản thảo như cách chuẩn bị tờ giấy, bố cục cột chữ, lề và kỹ thuật khâu nối, đồng thời kết hợp với các phân tích ngôn ngữ và văn học. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng mô hình toàn diện đầu tiên nhằm lập bản đồ hơn 25.000 mảnh bản thảo Cuộn Sách Biển Chết hiện còn được lưu giữ.
Giáo sư Mladen Popović cho biết đây là dự án lớn nhất từ trước đến nay ứng dụng AI để nghiên cứu bối cảnh văn hóa của Cuộn Sách Biển Chết. Theo ông, sự kết hợp giữa công nghệ phân tích vật liệu tiên tiến, nghiên cứu chữ viết cổ và AI giúp giới khoa học lần đầu tiên có khả năng trả lời những câu hỏi từng được xem là ngoài tầm với, như ai là người sao chép các bản thảo, chúng được tạo ra ở đâu, tri thức được truyền bá như thế nào và vai trò của các văn bản này trong xã hội Judea cổ đại.
Dự án cũng kế thừa thành quả từ nghiên cứu trước đây của Giáo sư Popović, vốn sử dụng AI để nhận diện từng người chép bản thảo. Lần này, phạm vi nghiên cứu được mở rộng sang việc xác định môi trường làm việc của các thư lại, vật liệu họ sử dụng cũng như mạng lưới học thuật và văn hóa nơi các bản thảo được tạo ra và lưu truyền suốt hơn hai thiên niên kỷ.
