AI thành động lực chiến lược, nhưng không được “vượt khỏi tầm kiểm soát”
Cuối tháng 1/2026, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nói tại một hội nghị với sự tham gia của nhiều quan chức trên cả nước rằng Trung Quốc đang đứng trước ngưỡng cửa của một “cuộc cách mạng công nghệ lớn mang tính thời đại”.
Theo ông, AI có sức biến đổi sâu sắc không kém động cơ hơi nước, điện hay Internet. Nhưng cùng với tiềm năng đó là những rủi ro không thể xem nhẹ. Trung Quốc cần hành động sớm, quyết đoán, đồng thời dự liệu và ngăn chặn rủi ro bằng sự thận trọng.
Những phát biểu này phản ánh bài toán đang định hình chính sách AI của Trung Quốc: Bắc Kinh muốn AI trở thành một động lực tăng trưởng mới, nhưng cũng muốn công nghệ này phát triển trong những giới hạn do nhà nước đặt ra.
Các doanh nghiệp vì thế phải thực hiện đồng thời hai yêu cầu: tăng tốc phát triển công nghệ để cạnh tranh quốc tế và tuân thủ một hệ thống quy định ngày càng phức tạp.
Zhipu AI, một trong những start-up AI đáng chú ý của Trung Quốc, là ví dụ. Khi nộp hồ sơ niêm yết tại Hong Kong tháng 1/2026 với mức định giá hơn 6 tỷ USD, doanh nghiệp này cảnh báo các nhà đầu tư về những nghĩa vụ tuân thủ đáng kể liên quan đến AI.
Zhipu phát triển các mô hình AI và ứng dụng sử dụng những mô hình này, tương tự cách các công ty như OpenAI phát triển mô hình ngôn ngữ lớn và các sản phẩm ứng dụng. Theo hồ sơ doanh nghiệp, Zhipu phải thực hiện vai trò như một “người gác cổng”, ngăn chặn việc phát tán những nội dung mà nhà chức trách Trung Quốc coi là bất hợp pháp.
Công ty cũng thừa nhận không thể chắc chắn rằng các cơ quan quản lý sẽ luôn đánh giá mình đáp ứng đầy đủ các yêu cầu, qua đó có thể phát sinh rủi ro pháp lý, tài chính và vận hành.
Điều này cho thấy một đặc điểm đáng chú ý trong cách Trung Quốc quản lý công nghệ mới: nhà nước không đứng ngoài quá trình phát triển AI mà tham gia trực tiếp vào việc định hình môi trường để công nghệ này được phát triển và triển khai.
Internet từng được xem là một lĩnh vực khó kiểm soát, nhưng Trung Quốc sau đó xây dựng một hệ thống quản lý và kiểm duyệt tương đối toàn diện đối với không gian mạng. Với AI, bài toán được đặt ra tương tự nhưng phức tạp hơn, bởi công nghệ này có khả năng tác động trực tiếp đến thông tin, dữ liệu, kinh tế và nhiều hoạt động xã hội.
Chạy đua AI trong một “chiếc áo giáp” quy định
Trong cuộc cạnh tranh AI toàn cầu, doanh nghiệp Trung Quốc đã phải đối mặt với nhiều hạn chế về khả năng tiếp cận những loại chip tiên tiến. Nhưng bên cạnh những yếu tố bên ngoài, chính sách trong nước cũng tạo ra một lớp yêu cầu khác.
Các công ty như Alibaba, DeepSeek hay Zhipu vừa phải phát triển những mô hình có năng lực cạnh tranh với các đối thủ quốc tế, vừa phải đáp ứng những yêu cầu pháp lý liên quan đến nội dung, thuật toán và dữ liệu.
Từ năm 2022, các công ty công nghệ Trung Quốc phải cung cấp cho cơ quan quản lý thông tin về những thuật toán đứng sau các tính năng như đề xuất video trên Douyin hay RedNote. Doanh nghiệp phải giải trình cách hệ thống vận hành và cập nhật thông tin khi công nghệ thay đổi.
Những ứng dụng được đánh giá có ảnh hưởng lớn đến dư luận có thể phải chịu sự giám sát chặt chẽ hơn.
Tuy nhiên, giới chức Trung Quốc cũng không muốn quy định trở thành lực cản đối với đổi mới sáng tạo. Jiang Tianjiao, Phó giáo sư tại Đại học Phúc Đán, cho rằng giới quản lý không muốn việc luật hóa quá cứng nhắc làm suy yếu động lực đổi mới của doanh nghiệp.
Thực tế, cách tiếp cận của Trung Quốc đã có những điều chỉnh trong quá trình xây dựng chính sách.
Sau khi ChatGPT tạo ra làn sóng chatbot trên toàn cầu, Trung Quốc nhanh chóng xây dựng dự thảo quy định đối với các dịch vụ AI có khả năng trả lời câu hỏi, hội thoại và tạo hình ảnh, video.
Một phiên bản dự thảo ban đầu đặt ra yêu cầu rất rộng đối với dữ liệu huấn luyện. Tuy nhiên, khi quy định cuối cùng được ban hành vào tháng 7/2023, một số yêu cầu đã được điều chỉnh, trong đó tập trung vào việc bảo đảm đầu ra của các dịch vụ AI phục vụ công chúng phù hợp với những yêu cầu quản lý thông tin.
Sự điều chỉnh này cho thấy chính sách AI không phải một hệ thống bất biến. Khi công nghệ thay đổi và doanh nghiệp phản ánh những tác động thực tế, cơ quan quản lý cũng phải điều chỉnh cách tiếp cận.
Bài toán tương tự xuất hiện ở những lĩnh vực mới như AI tương tác với con người hay xe tự lái. Tháng 12/2025, Bắc Kinh công bố dự thảo quy định đối với các dịch vụ AI có tương tác “giống con người”, trong đó đề cập nguy cơ người dùng phụ thuộc cảm xúc vào chatbot.
Ở lĩnh vực xe tự lái, quá trình phê duyệt cũng được thận trọng hơn sau một vụ tai nạn chết người liên quan đến chế độ hỗ trợ lái của Xiaomi hồi tháng 3/2025.
Trong cả hai trường hợp, câu hỏi đặt ra không chỉ là có nên phát triển công nghệ hay không, mà là phát triển đến đâu, thử nghiệm như thế nào và trách nhiệm thuộc về ai khi công nghệ gây ra rủi ro.
Jensen Huang, giám đốc điều hành của Nvidia. Ảnh: NYT
Việt Nam: Không chỉ thúc đẩy AI mà phải xây dựng “luật chơi” cho AI
Những vấn đề trên cũng đang trở thành một phần của bài toán chính sách tại Việt Nam.
Việt Nam đã sớm có Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030 từ năm 2021. Đến tháng 8/2026, Chính phủ tiếp tục ban hành Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, cho thấy AI ngày càng được đặt ở vị trí quan trọng trong định hướng phát triển công nghệ quốc gia.
Đáng chú ý hơn, Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, được Quốc hội thông qua tháng 12/2025, đã có hiệu lực từ ngày 1/3/2026. Đây là luật chuyên ngành đầu tiên của Việt Nam về AI, đặt mục tiêu vừa thúc đẩy AI trở thành hạ tầng trí tuệ quốc gia, vừa tạo khuôn khổ phát triển an toàn, có trách nhiệm, lấy con người làm trung tâm.
Luật cũng đặt vấn đề về những hành vi bị cấm, trách nhiệm của các chủ thể phát triển và triển khai AI, bảo vệ quyền con người, dữ liệu và an toàn hệ thống. Cách tiếp cận này cho thấy Việt Nam không lựa chọn việc chờ công nghệ phát triển rồi mới xây dựng khung quản lý, mà đang từng bước thiết lập “luật chơi” song song với quá trình phát triển AI.
Nghị quyết 57 xác định thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế theo hướng vừa bảo đảm quản lý, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo. Nghị quyết cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam thuộc nhóm 3 nước dẫn đầu Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển AI, đồng thời từng bước làm chủ một số công nghệ chiến lược, trong đó có AI.
Điểm đáng chú ý là Nghị quyết 57 không đặt đổi mới sáng tạo và quản lý rủi ro ở hai phía đối lập. Văn bản yêu cầu có cách tiếp cận mở, cho phép thí điểm đối với những vấn đề mới; đồng thời nhấn mạnh việc xây dựng cơ chế thử nghiệm công nghệ mới có sự giám sát của Nhà nước.
Đây cũng là vấn đề cốt lõi khi xây dựng chính sách AI.
Nếu quy định quá lỏng, các hệ thống AI có thể phát triển nhanh nhưng kéo theo những rủi ro về dữ liệu, quyền riêng tư, thông tin sai lệch, an toàn và trách nhiệm. Ngược lại, nếu quy định quá cứng ngay từ đầu, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu có thể gặp khó khăn trong thử nghiệm những công nghệ chưa có tiền lệ.
Vì thế, kinh nghiệm quốc tế cho thấy quản trị AI không đơn giản là lựa chọn giữa “quản lý” và “đổi mới”. Vấn đề nằm ở việc thiết kế một khung thể chế có khả năng đi cùng tốc độ phát triển của công nghệ.
Đối với Việt Nam, đây là một yêu cầu đặc biệt quan trọng khi Nghị quyết 57 đặt mục tiêu đưa AI trở thành một trong những lĩnh vực công nghệ chiến lược và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ.
Muốn đạt mục tiêu đó, bên cạnh đầu tư vào mô hình AI, dữ liệu, hạ tầng tính toán và nhân lực, Việt Nam cần một môi trường chính sách cho phép doanh nghiệp và nhà khoa học thử nghiệm, phát triển và thương mại hóa công nghệ, đồng thời xác định rõ trách nhiệm khi AI gây ra rủi ro.
Bài học từ Trung Quốc vì thế không nằm ở việc sao chép mô hình quản lý. Điều đáng chú ý hơn là cách một quốc gia đang cố giải cùng lúc hai bài toán: làm sao để AI phát triển đủ nhanh trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu và làm sao để hệ thống quản trị không chạy quá xa hoặc quá chậm so với công nghệ.
