Cùng với Đường Hồ Chí Minh trên dãy Trường Sơn, Đường Hồ Chí Minh trên biển trở thành một kỳ tích của chiến tranh nhân dân Việt Nam, góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, đồng thời khẳng định tầm nhìn chiến lược và sự sáng tạo của Đảng trong lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Quyết định chiến lược trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước
Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt làm hai miền. Đế quốc Mỹ từng bước can thiệp sâu vào miền Nam, dựng nên chính quyền tay sai, biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự, thực hiện âm mưu chia cắt lâu dài Việt Nam. Trước tình hình đó, cách mạng Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp thiết phải tăng cường lực lượng, vũ khí, trang bị cho chiến trường miền Nam, đáp ứng nhiệm vụ đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Hội nghị lần thứ 15 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II xác định con đường phát triển cơ bản của cách mạng miền Nam là khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân, dựa vào sức mạnh của quần chúng, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang. Tháng 5/1959, thực hiện chỉ đạo của Bộ Chính trị, Tổng Quân ủy quyết định thành lập Phòng nghiên cứu hoạt động chi viện quân sự cho miền Nam.
Sau những chuyến thành công đầu tiên vào Cà Mau bằng tàu vỏ gỗ, Quân ủy Trung ương chủ trương nhanh chóng đầu tư, trang bị cho Đoàn 759 (tiền thân của Đoàn 125 Hải quân) loại tàu vỏ sắt trọng tải từ 50 tấn đến 100 tấn. Ảnh: Tư liệu/TTXVN phát
Ngày 19/5/1959, Đoàn công tác quân sự đặc biệt, tiền thân của Đoàn 559, được thành lập, đảm nhiệm nhiệm vụ mở tuyến vận tải chiến lược trên dãy Trường Sơn. Tuy nhiên, địa hình hiểm trở cùng các hoạt động kiểm soát, ngăn chặn của đối phương khiến việc vận chuyển trên bộ gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, phong trào cách mạng miền Nam phát triển mạnh mẽ, nhất là sau cao trào Đồng khởi năm 1960, làm gia tăng nhu cầu chi viện vũ khí, trang bị và nhân lực cho các chiến trường Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Khu 5. Thực tiễn đó đòi hỏi phải mở thêm tuyến vận tải bằng đường biển, đưa vũ khí trực tiếp đến các địa bàn ven biển miền Nam.
Tháng 7/1959, Tiểu đoàn 603 được thành lập để nghiên cứu, thử nghiệm phương thức vận chuyển vũ khí bằng đường biển. Để giữ bí mật, đơn vị sử dụng tên gọi “Tập đoàn đánh cá Sông Gianh”, với phương tiện ban đầu là 4 thuyền gỗ có trọng tải từ 15 đến 20 tấn, cải trang thành thuyền đánh cá miền Nam. Những chuyến đi đầu tiên gặp nhiều khó khăn, có chuyến bị đối phương phát hiện, gây tổn thất về người và phương tiện. Dù chưa đạt kết quả như mong muốn, quá trình thử nghiệm đã góp phần tạo cơ sở thực tiễn cho việc tổ chức tuyến vận tải quân sự trên biển.
Ngày 23/10/1961, Bộ Quốc phòng quyết định thành lập Đoàn 759 vận tải thủy, do đồng chí Đoàn Hồng Phước làm Đoàn trưởng. Đoàn có nhiệm vụ mua sắm phương tiện và tổ chức vận chuyển vũ khí cho chiến trường miền Nam bằng đường biển. Sự kiện đánh dấu bước phát triển quan trọng trong hệ thống vận tải quân sự chiến lược của cách mạng Việt Nam, mở ra tuyến đường biển mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, nối hậu phương miền Bắc với tiền tuyến miền Nam.
Việc mở tuyến vận tải trên biển thể hiện tầm nhìn chiến lược và sự sáng tạo của Đảng, trực tiếp là Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương và Bộ Tổng tư lệnh trong tổ chức chi viện cho chiến trường miền Nam. Trong điều kiện đối phương tăng cường kiểm soát trên biển, tuyến vận tải đòi hỏi phải tổ chức lực lượng bí mật, lựa chọn phương tiện phù hợp, nghiên cứu luồng tuyến và xây dựng các bến tiếp nhận, cơ sở bảo đảm tại địa phương. Khả năng cơ động trên vùng biển rộng, đưa vũ khí trực tiếp đến các địa bàn ven biển đã tạo thêm phương thức chi viện quan trọng, bổ sung cho tuyến vận tải chiến lược trên dãy Trường Sơn.
Ngày 23/10/1961, Bộ Quốc phòng thành lập Đoàn vận tải quân sự 759 mở đường chiến lược mới - Đường Hồ Chí Minh trên biển để vận chuyển người và vũ khí đến các chiến trường xa ở miền Nam, những nơi mà đường Hồ Chí Minh trên bộ chưa thể vươn tới. Ảnh: TTXVN phát
Tháng 8/1963, Đoàn 759 được giao trực thuộc Quân chủng Hải quân. Tháng 1/1964, Bộ Quốc phòng đổi phiên hiệu Đoàn 759 thành Đoàn 125. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển trong tổ chức lực lượng vận tải quân sự trên biển, đặt nền tảng cho hoạt động của đơn vị trong những năm tiếp theo. Ngày 23/10 hằng năm trở thành ngày truyền thống của đơn vị, tiền thân của Lữ đoàn 125 Hải quân ngày nay, đồng thời là dấu mốc lịch sử của Đường Hồ Chí Minh trên biển.
Đoàn tàu không số - bản lĩnh, trí tuệ của Đảng và sức mạnh của chiến tranh nhân dân
Tháng 4/1962, Đoàn 759 tổ chức chuyến thuyền trinh sát, mở đường biển từ Bắc vào Nam. Đêm 11/10/1962, một tàu gỗ gắn máy, được cải hoán và ngụy trang thành tàu cá, chở 30 tấn vũ khí rời bến Đồ Sơn (Hải Phòng), vượt biển vào Nam và cập bến Vàm Lũng (Cà Mau) an toàn ngày 19/10/1962. Chuyến đi thành công mở ra khả năng vận chuyển vũ khí bằng đường biển vào chiến trường miền Nam, tạo tiền đề cho hoạt động của Đoàn tàu không số trong những năm tiếp theo.
Trong năm 1962 và đầu năm 1963, với phương thức vận chuyển bí mật, ngụy trang thành tàu cá, Đoàn 759 tổ chức thành công 28 chuyến tàu, đưa hơn 1.300 tấn vũ khí, hàng hóa vào chiến trường. Trong giai đoạn 1962-1965, Đoàn 125 tổ chức 89 chuyến tàu, vận chuyển gần 5.000 tấn hàng hóa, chủ yếu là vũ khí, đạn dược, đến các chiến trường Khu 5, Nam Bộ và cực Nam Trung Bộ. Nguồn vũ khí chi viện kịp thời góp phần tăng cường sức chiến đấu của lực lượng vũ trang cách mạng miền Nam, hỗ trợ quân và dân ta giành nhiều thắng lợi trong cuộc đấu tranh chống chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ.
Tàu HQ-671 (phiên hiệu C41) mang số hiệu 641 trong kháng chiến chống Mỹ, là tàu “Không số” được bảo tồn trong số những tàu đầu tiên làm nên huyền thoại “Đường Hồ Chí Minh trên biển”, tập thể 2 lần được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, được công nhận là bảo vật quốc gia đặc biệt năm 2017, hiện được trưng bày tại Bảo tàng Hải quân (Hải Phòng). Ảnh: Tư liệu/TTXVN phát
Tháng 2/1965, sau "sự kiện Vũng Rô" (Phú Yên), tuyến vận tải bị lộ, đối phương tăng cường tuần tiễu, kiểm soát và ngăn chặn. Đoàn 125 phải điều chỉnh phương thức hoạt động, tổ chức những chuyến đi xa bờ, sử dụng các tuyến hàng hải quốc tế và tìm cách tiếp cận các bến nhận hàng trong điều kiện ngày càng khó khăn. Trong giai đoạn 1965-1968, nhiều chuyến tàu phải quay trở lại, bị đánh phá hoặc buộc phải phá hủy phương tiện, hàng hóa để bảo toàn lực lượng, giữ bí mật tuyến đường. Những thử thách và tổn thất đó cho thấy mức độ ác liệt của cuộc đấu tranh trên biển cũng như quyết tâm duy trì tuyến chi viện chiến lược.
Sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, tranh thủ thời cơ địch ngừng ném bom miền Bắc, Đoàn 125 đẩy mạnh vận chuyển vũ khí, hàng hóa vào khu vực giới tuyến để bàn giao cho các địa phương và lực lượng vận tải trên bộ. Cuối năm 1970, khi tuyến vận chuyển qua cảng Xihanúcvin (Campuchia) bị cắt đứt, cán bộ, chiến sĩ tiếp tục tìm kiếm hướng đi mới, tổ chức hành trình qua những vùng biển xa để đưa hàng đến các tỉnh Tây Nam Bộ.
Sau Hiệp định Paris năm 1973, Đoàn 125 tiếp tục phối hợp với các lực lượng và địa phương vận chuyển vũ khí, đạn dược, đưa cán bộ, chiến sĩ vào chiến trường, chuẩn bị cho giai đoạn quyết định của cuộc kháng chiến. Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975, lực lượng vận tải biển tiếp tục thực hiện nhiệm vụ chi viện, góp phần bảo đảm sức mạnh cho các chiến trường, phục vụ cuộc tiến công giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Trong gần 14 năm hoạt động (1961-1975), Đoàn tàu không số đã huy động 1.879 lượt tàu, thuyền, vượt hơn 4 triệu hải lý, vận chuyển hơn 152.000 tấn vũ khí, trang bị kỹ thuật, thuốc chữa bệnh và hàng hóa, đưa hơn 80.000 cán bộ, chiến sĩ từ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam. Những kết quả đó khẳng định đóng góp quan trọng của tuyến vận tải quân sự đặc biệt đối với cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Trong kháng chiến chống Mỹ, thực hiện “Đánh địch mà đi, mở đường mà tiến”, với tinh thần “tất cả vì miền Nam thân yêu”, những con tàu “Không số” của Hải quân nhân dân Việt Nam đã xuyên qua bão dông, vượt qua bao cuộc vây ráp của kẻ thù, chuyên chở hàng vạn tấn vũ khí, trang thiết bị và hàng ngàn lượt cán bộ, chiến sĩ từ miền Bắc vào chi viện cho chiến trường lớn miền Nam, tạo nên huyền thoại “đường mòn Hồ Chí Minh” trên Biển Đông. Ảnh: Tư liệu-TTXVN phát
Đằng sau những chiến công là sự hy sinh của nhiều cán bộ, chiến sĩ. Có những con tàu không trở về, có những người lính nằm lại giữa biển khơi, có những chuyến đi kết thúc bằng sự hy sinh để giữ bí mật tuyến đường và bảo vệ lực lượng. Sự cống hiến của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Đoàn tàu không số làm nên giá trị lịch sử đặc biệt của Đường Hồ Chí Minh trên biển, biểu tượng của ý chí chiến đấu và quyết tâm giành độc lập, tự do, thống nhất đất nước.
Phát huy giá trị lịch sử trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Kỷ niệm 65 năm Ngày mở Đường Hồ Chí Minh trên biển là dịp nhìn lại một dấu mốc có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, đồng thời tri ân những cán bộ, chiến sĩ và nhân dân đã góp phần xây dựng, bảo vệ tuyến vận tải chiến lược trên biển. Những hoạt động kỷ niệm năm 2026 tiếp tục khẳng định sức sống của truyền thống Đoàn tàu không số trong đời sống xã hội.
Ngày 24/9/2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cùng đoàn công tác đã dâng hương, dâng hoa tại Bến K15 Đồ Sơn, Hải Phòng, địa điểm được biết đến là “Km số 0” của Đường Hồ Chí Minh trên biển, hướng tới kỷ niệm 65 năm ngày mở tuyến đường. Ngày 17/10, tại Đồ Sơn, Hội Truyền thống Đường Hồ Chí Minh trên biển khu vực phía Bắc tổ chức gặp mặt kỷ niệm với sự tham dự của hơn 300 hội viên, ôn lại những năm tháng hoạt động và những hy sinh của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ.
Cùng với việc tưởng nhớ, tri ân các anh hùng liệt sĩ, công tác gìn giữ di tích, sưu tầm tư liệu, lưu giữ hình ảnh và giáo dục truyền thống góp phần đưa những câu chuyện về Đoàn tàu không số đến gần hơn với thế hệ trẻ. Các địa chỉ lịch sử gắn với tuyến đường, trong đó có Bến K15 và những bến tiếp nhận vũ khí ở các địa phương ven biển chính là những chứng tích về cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, phản ánh sự phối hợp giữa quân đội và nhân dân trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt.
Năm 1989, lực lượng tàu vận tải quân sự Hải quân, trong đó có Lữ đoàn 125 đã hoàn thành thắng lợi 8 đợt vận chuyển quân tình nguyện Việt Nam từ Campuchia về nước, bảo đảm an toàn tuyệt đối về người và phương tiện. Ảnh: TTXVN
Giá trị của Đường Hồ Chí Minh trên biển còn thể hiện ở những bài học về tầm nhìn chiến lược của Đảng, khả năng nắm bắt yêu cầu thực tiễn, tổ chức lực lượng và phát huy sức mạnh tổng hợp của dân tộc. Trong hoàn cảnh đối phương có ưu thế vượt trội về phương tiện, trang bị, việc duy trì tuyến vận tải trong gần 14 năm cho thấy vai trò của trí tuệ, bản lĩnh, tinh thần chủ động và khả năng sáng tạo trong thực hiện nhiệm vụ. Những phẩm chất đó tiếp tục được gìn giữ, phát huy trong quá trình xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại và bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc.
Sau 65 năm, Đường Hồ Chí Minh trên biển vẫn là biểu tượng của ý chí độc lập, khát vọng thống nhất đất nước và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Những chiến công và sự hy sinh của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Đoàn tàu không số mãi là niềm tự hào của dân tộc, là nguồn tư liệu lịch sử quý báu và động lực tinh thần để các thế hệ hôm nay tiếp nối truyền thống, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
