Giữa lằn ranh sinh tử
Theo tài liệu lịch sử, tháng 5/1964, Trung ương giao Tỉnh ủy Phú Yên nghiên cứu, lựa chọn bến bãi để tiếp nhận khí tài chi viện từ miền Bắc bằng đường biển. Sau khảo sát, tháng 7/1964, Thường vụ Liên Tỉnh ủy 3 và Phân khu Nam (Khu 5) tổ chức hội nghị liên tịch thống nhất chọn Vũng Rô (nay thuộc xã Hòa Xuân, tỉnh Đắk Lắk) làm bến đón tàu bởi nơi đây có vùng nước sâu, kín gió, nhiều hang, gộp đá và các tuyến hành lang bí mật kết nối với vùng căn cứ.
Từ cuối năm 1964 đến đầu năm 1965, bến Vũng Rô đã tiếp nhận 4 chuyến tàu không số cập bến. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Trung tá Hồ Đắc Thạnh làm thuyền trưởng Tàu không số 41 cập bến trong 3 lần đầu và đều hoàn thành thắng lợi, an toàn trở ra; vận chuyển được hơn 200 tấn vũ khí để chi viện cho chiến trường miền Nam.
Ông Hồ Đắc Thạnh cho biết, để phòng thủ khu vực miền Nam, quân đội Mỹ - Ngụy đã thành lập 3 tuyến tuần tra ven biển, gồm: tuyến gần bờ, tuyến xa bờ 5-10 hải lý và tuyến xa bờ 30-40 hải lý. Tất cả các con tàu không số muốn chi viện vũ khí cho chiến trường miền Nam đều phải vượt qua 3 tuyến phòng thủ này. Khi Tàu không số 41 do ông làm thuyền trưởng lần đầu đi qua vùng biển Bình Định - Phú Yên thì bị máy bay địch nghi ngờ. Sau đó, tàu chiến của chúng từ bờ chạy ra áp sát và chĩa súng thẳng vào.
Lúc này, chiến sĩ trên Tàu không số 41 hết sức lo lắng vì khả năng bị lộ rất cao. Tuy nhiên, thuyền trưởng Hồ Đắc Thạnh đã cho chiến sĩ giả làm ngư dân đem cờ của chế độ ngụy quyền ra treo trên tàu, đồng thời đem lưới ra vá và cá ra phơi hòng đánh lạc hướng quân địch. Các chiến sĩ cũng âm thầm chuẩn bị vũ khí sẵn sàng đáp trả khi bị phát hiện. Sau một giờ, địch quyết định bỏ đi. Trải qua những thời khắc căng thẳng giữa lằn ranh sinh tử, quân ta đã bảo vệ thành công con tàu nhờ vào việc ngụy trang hết sức khéo léo.
Theo ông Hồ Đắc Thạnh, việc cập bến Vũng Rô để bốc dỡ vũ khí đối với chuyến tàu đầu tiên vào đêm 28/11/1964 gặp rất nhiều khó khăn bởi không có tàu nhỏ trung chuyển. Nếu để tàu nằm chờ qua một ngày sẽ rất dễ bị địch phát hiện. Còn nếu cho tàu ra khỏi bến để ngày hôm sau vào lại thì khó xuyên qua 3 tuyến phòng thủ trên biển của địch. Giữa giờ phút căng thẳng này, ông quyết định để tàu ở lại bến Vũng Rô và ngụy trang thật kín để đêm hôm sau tìm cách bốc dỡ vũ khí. Nhờ vào sự hỗ trợ của quân dân địa phương, chuyến Tàu không số 41 đầu tiên đã bốc dỡ vũ khí thành công, trở ra an toàn.
Về thăm lại Di tích lịch sử bến Vũng Rô trong những ngày tháng 10/2026, ông Nguyễn Văn Chín, nguyên Trưởng Ban Kiểm tra Tỉnh ủy Phú Yên (cũ) vô cùng bồi hồi, xúc động bởi đây là nơi ông cùng các lãnh đạo cách mạng tiếp nhận, bảo vệ những con tàu không số cập bến Vũng Rô năm xưa, góp phần vận chuyển vũ khí cho chiến trường miền Nam. Ông Chín là cận vệ của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Suyền (biệt danh Sáu Râu), Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ.
Theo ông Chín, khi làm cận vệ cho đồng chí Sáu Râu giai đoạn 1964 - 1965, ông cùng nhiều chiến sĩ được huy động vào khu vực bến Vũng Rô để tham gia bảo vệ các đồng chí lãnh đạo cách mạng đang hoạt động ở đây, bảo vệ những chuyến tàu không số khi cập bến cũng như lực lượng dân công vận chuyển vũ khí lên bờ. Mỗi chuyến tàu không số cập bến, quân ta huy động tàu thuyền loại nhỏ của ngư dân ở vùng lân cận để đưa vũ khí vào bờ. Sau đó, dân công tiếp tục đưa vũ khí lên các hóc núi trước khi tiếp tế cho chiến trường. Đây là minh chứng cho tinh thần đoàn kết, mưu trí, dũng cảm của quân và dân ta.
Ký ức không chìm theo sóng biển
Mới đây, Ban Quản lý Di tích (thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk) đã tiến hành quay phim, chụp ảnh ghi lại tư liệu về dấu tích của chiếc Tàu không số C143 đang nằm dưới vùng biển thuộc khu vực Bãi Chùa (vịnh Vũng Rô). Đây là một trong những chuyến tàu chở vũ khí trong hệ thống Đường Hồ Chí Minh trên biển chi viện cho chiến trường Khu 5 trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước. Sau hơn 6 thập kỷ chìm dưới biển, thân tàu đã bị oxy hóa, vôi hóa, bị san hô và các sinh vật biển bám phủ.
Theo tư liệu lịch sử, sau 3 chuyến tàu đầu tiên thành công, Tàu không số C143 cập bến Vũng Rô vào đêm 15/2/1965 do thuyền trưởng Lê Văn Thêm chỉ huy, chở khoảng 60 tấn vũ khí. Do gặp sự cố tời neo, việc bốc dỡ vũ khí lên bờ gặp khó khăn. Đến sáng hôm sau, tàu chưa thể rời bến và bị máy bay địch phát hiện. Địch đã huy động lực lượng tấn công bến Vũng Rô. Trước tình thế bị bao vây, quân ta tổ chức chiến đấu và phá hủy Tàu không số C143 chìm xuống biển nhằm bảo vệ bí mật quân sự và kho vũ khí rồi rút lui.
Sau sự kiện Tàu không số C143 bị địch phát hiện tại bến Vũng Rô, Trung tá Hồ Đắc Thạnh tiếp tục làm thuyền trưởng Tàu không số 41 chở hơn 60 tấn vũ khí cập bến An Thổ (Quảng Ngãi). Đây là chuyến tàu thí điểm đưa vũ khí vào bến bãi ngang của Khu 5. Phương thức thực hiện là khi tàu đến khu vực gần bến thì thả vũ khí xuống biển để quân ta trên bờ tìm cách trục vớt đưa vào. Tuy nhiên, khi đến đây, tàu đã gặp sự cố sóng đánh làm gãy bộ phận chân vịt, không tiếp tục di chuyển được. Trong khi đó, phía ngoài đã có hai tàu chiến của địch phát hiện, phục kích sẵn.
Ông Hồ Đắc Thạnh nhớ lại, trước tình hình này, ông quyết định cho các chiến sĩ bơi vào bờ rồi cùng đồng chí máy trưởng ở lại chuẩn bị kíp nổ và bộc phá để đánh đắm con tàu. Sau khi tra kíp nổ vào bộc phá và hẹn giờ phát nổ sau 30 phút, ông đã bơi được vào bờ an toàn. Tuy nhiên, vì sự cố nên số vũ khí trên tàu chỉ thả được 2/3 xuống biển và hy sinh 2 chiến sĩ. Những con tàu không số trong bất kỳ trường hợp nào cũng không để rơi vào tay địch, lấy vũ khí và bắt cán bộ, chiến sĩ của ta.
Theo ông Nguyễn Lê Vũ, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, việc ghi lại những tư liệu về Tàu không số C143 nằm dưới đáy biển tại khu vực Vũng Rô nhằm phục vụ việc trưng bày tại Di tích lịch sử bến Vũng Rô trong thời gian tới; qua đây giúp thế hệ sau hiểu rõ hơn về những trận đánh oai hùng và sự hy sinh của quân dân ta gắn với Đường Hồ Chí Minh trên biển trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước.
Hơn 6 thập kỷ đã trôi qua, mỗi ký ức, hình ảnh, tư liệu về về những con tàu không số làm nên huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển không chỉ giúp tái hiện một sự kiện lịch sử hào hùng mà còn nhắc nhớ cho thế hệ hôm nay biết trân quý giá trị của độc lập, tự do.
