Chiến dịch 500 ngày đêm: Khi ADN cất tiếng nói

Để những cái tên trở lại

Trong chiếc hộp nhựa trong suốt chỉ lớn bằng bàn tay là vài mẩu xương đã ngả màu theo thời gian. Trên nhãn hộp, một dãy ký hiệu thay cho tên tuổi. Từ những dấu vết ít ỏi ấy, các giám định viên của Trung tâm Giám định ADN bắt đầu quy trình kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng, với hy vọng đưa một người lính chưa xác định được danh tính trở về đúng với gia đình của mình.

Anh Trần Mạnh Hà, giám định viên của Trung tâm Giám định ADN, gắn bó với công việc này từ năm 2006, khi đơn vị còn là một nhóm nghiên cứu nhỏ. Theo anh, mẫu hài cốt sau khi tiếp nhận từ hiện trường được làm sạch và đánh giá chất lượng; phần xương phù hợp được cắt, nghiền thành bột mịn trong điều kiện vô trùng dưới tủ hút chuyên dụng nhằm hạn chế nhiễm chéo. Tiếp đó là khâu tách chiết ADN - công đoạn then chốt quyết định khả năng giám định. ADN thu được được kiểm tra chất lượng trước khi đưa vào hệ thống phân tích và đối chiếu dữ liệu. Với những mẫu phân hủy quá nặng, không còn đủ ADN để phân tích, phòng thí nghiệm buộc phải kết luận mẫu không đủ điều kiện xét nghiệm.

Anh Trần Mạnh Hà cho biết, mỗi khi gặp trường hợp như vậy, cả nhóm đều trăn trở. Đó không chỉ là sự tiếc nuối công sức từ khâu thu nhận mẫu tại hiện trường đến các bước xử lý tiếp theo, mà còn bởi họ hiểu rằng sẽ lại có thêm một liệt sĩ tiếp tục nằm trong số hàng nghìn trường hợp đang chờ những manh mối mới để được xác định danh tính. Từ thực tiễn công tác, anh nhấn mạnh việc thu thập mẫu đúng quy cách ngay từ hiện trường có ý nghĩa quyết định đối với tỷ lệ thành công của toàn bộ quy trình.

Sau 20 năm theo đuổi công việc, anh Hà cho biết chính ý nghĩa nhân văn của mỗi kết quả giám định đã giữ chân anh và các đồng nghiệp. Đằng sau mỗi mẫu hài cốt là câu trả lời mà biết bao gia đình đã chờ đợi hàng chục năm. Bởi vậy, những khó khăn, độc hại hay vất vả của nghề chưa bao giờ khiến họ chùn bước; niềm đam mê nghiên cứu và mong muốn góp phần trả lại tên cho các liệt sĩ luôn là động lực để họ kiên trì trên hành trình của mình.

“Đối với chúng tôi, mỗi kết quả giám định thành công không chỉ là một thành tựu khoa học mà còn là sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Đằng sau mỗi mẫu hài cốt là một gia đình đã chờ đợi nhiều thập kỷ để biết chính xác nơi người thân của mình yên nghỉ. Chính ý nghĩa nhân văn đó là động lực để đội ngũ cán bộ kiên trì nghiên cứu, không ngừng hoàn thiện công nghệ và vượt qua những thách thức chuyên môn”, Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) chia sẻ.

Tuy nhiên, phía sau mỗi kết quả giám định là vô vàn thách thức về kỹ thuật. Theo Tiến sĩ Trần Trung Thành, trong thực tế triển khai, khi phân tích mẫu hài cốt liệt sĩ đã chôn cất hàng chục năm, thậm chí nhiều thập kỷ, khó khăn lớn nhất là chất lượng ADN trong hài cốt thường bị suy giảm nghiêm trọng dưới tác động của thời gian, điều kiện thổ nhưỡng, nhiệt độ, độ ẩm và vi sinh vật. Nhiều mẫu chỉ còn các đoạn ADN rất ngắn hoặc lẫn nhiều chất ức chế quá trình phân tích.

Chất lượng mẫu cũng phụ thuộc rất lớn vào quy trình thu thập ngay từ hiện trường. Nếu mẫu không được lựa chọn đúng vị trí, bảo quản hoặc vận chuyển không đúng quy cách thì ADN có thể tiếp tục bị suy giảm, làm giảm khả năng phân tích.

Tiến sĩ Trần Trung Thành chia sẻ, hiện nay, khó khăn chủ yếu là việc thu mẫu tại nhiều địa phương đang triển khai trên quy mô nhỏ và là quy trình mới nên cần có thêm thời gian để có thể có câu trả lời cho chất lượng thu mẫu trong giai đoạn hiện nay. Bên cạnh đó, mỗi mẫu hài cốt có mức độ bảo tồn khác nhau nên không thể áp dụng một quy trình xử lý giống nhau. Trung tâm phải đánh giá chất lượng từng mẫu để lựa chọn phương pháp tách chiết, làm giàu ADN và chiến lược phân tích phù hợp. Điều này đòi hỏi đội ngũ cán bộ có chuyên môn sâu, hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại và quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt nhằm đảm bảo kết quả giám định chính xác, khách quan. Ngoài ra, việc thu thập mẫu thân nhân phù hợp cũng gặp nhiều thách thức do thời gian đã kéo dài qua nhiều thế hệ. Thách thức lớn nhất là nhiều liệt sĩ đã hy sinh từ rất lâu nên số lượng thân nhân trực hệ còn sống ngày càng ít. Trong nhiều trường hợp, chỉ còn thân nhân ở các thế hệ xa, khiến việc đánh giá quan hệ huyết thống trở nên phức tạp hơn.

Để nâng cao tỷ lệ thành công, Trung tâm đang kết hợp nhiều phương pháp giám định, đặc biệt là ứng dụng công nghệ NGS-SNP đối với các mẫu khó. Đồng thời, Trung tâm liên tục tối ưu quy trình tách chiết ADN, nâng cao năng lực phòng thí nghiệm, mở rộng thu thập mẫu thân nhân và cập nhật cơ sở dữ liệu ADN.

Chia sẻ câu chuyện thực tế tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng vào năm 2025, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết, trong tổng số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện khai quật, phần lớn đã phân hủy nặng, việc tách chiết ADN gặp rất nhiều khó khăn ngay từ bước đầu. Nhưng với quy trình tách chiết chuyên biệt được các nhà khoa học Viện Sinh học tối ưu, đã có 54 mẫu, tương đương tỷ lệ 93%, thu được dữ liệu SNP; một con số mà nếu áp dụng phương pháp ADN ty thể trước đây gần như không thể đạt được. Từ dữ liệu đó, các nhà khoa học đã tiến hành so sánh đối khớp với thân nhân của 14 gia đình liệt sĩ và xác định được danh tính cho 2 gia đình ngay trong đợt thí điểm đầu tiên. Những trường hợp còn lại chưa khớp nối được, không phải vì công nghệ bất lực, mà chủ yếu do chưa có đủ dữ liệu ADN thân nhân để đối chiếu. Kết quả đạt được tại Trà Lĩnh là cơ sở thực tiễn quan trọng để Viện Hàn lâm kiến nghị Ban Chỉ đạo quốc gia 515 sớm đưa quy trình giám định ADN bằng công nghệ NGS-SNP vào áp dụng chính thức và triển khai trên quy mô rộng hơn. Ngày 21/5, việc lấy mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính đã tiếp tục được triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang), nơi hiện còn 964 phần mộ chưa xác định được thông tin.

Hành trình tri ân còn mãi 

Cùng với hoàn thiện công nghệ, việc xây dựng cơ sở dữ liệu ADN đang được đẩy mạnh. Theo Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, trong giai đoạn 2019-2021, phần lớn trong số hơn 4.000 mẫu hài cốt sau khi giám định vẫn phải lưu trữ chờ đối chiếu chỉ vì chưa có đủ dữ liệu ADN của thân nhân để so sánh. Công nghệ càng hiện đại, nếu thiếu dữ liệu đối chứng, cũng không thể trả được kết quả khớp nối thân nhân với liệt sĩ. Vì vậy, việc thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ trên quy mô toàn quốc, xây dựng thành một ngân hàng gen tập trung, có ý nghĩa chiến lược không kém việc làm chủ công nghệ giám định. Với công nghệ NGS-SNP, phạm vi đối chiếu được mở rộng đáng kể, không chỉ giới hạn ở cha mẹ, anh chị em ruột như trước, mà có thể mở rộng tới cháu, chắt, họ hàng xa tới thế hệ thứ tư, thứ năm. Điều đó có nghĩa là, một Ngân hàng Gen Quốc gia đủ lớn, đủ chuẩn hóa sẽ nhân lên gấp nhiều lần khả năng tìm ra kết quả khớp nối, kể cả với những gia đình liệt sĩ không còn thân nhân trực hệ. Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẵn sàng đồng hành cùng Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và các địa phương trong việc chuẩn hóa dữ liệu SNP để đưa vào ngân hàng gen này bảo đảm tính liên thông, có thể tra cứu, đối chiếu lâu dài.

Cũng theo Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, một trong những bài học quan trọng nhất của Chiến dịch 500 ngày đêm là không một cơ quan đơn lẻ nào, dù có công nghệ hiện đại đến đâu, có thể tự mình hoàn thành nhiệm vụ này. Sự phối hợp giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Nội vụ, Bộ Y tế, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng chính quyền các địa phương đã hình thành một quy trình liên thông từ khảo sát, quy tập, thu mẫu tại thực địa, vận chuyển mẫu bảo đảm chuỗi lưu giữ, đến phân tích tại Trung tâm Giám định ADN và đối chiếu với dữ liệu thân nhân, đối chiếu hồ sơ liệt sĩ. Cơ chế phối hợp đặc thù ấy giúp rút ngắn đáng kể thời gian từ lúc lấy mẫu đến khi có kết quả, đồng thời bảo đảm tính minh bạch, có thể truy vết ở từng khâu, điều tối quan trọng trong một lĩnh vực mà mỗi sai sót đều ảnh hưởng trực tiếp đến danh dự của người đã khuất và niềm tin của gia đình. 

Trong những ngày tháng 7 đầy ý nghĩa này, Giám định viên Trần Mạnh Hà cùng các nhà khoa học Trung tâm Giám định ADN vẫn lặng lẽ làm việc trong phòng nghiên cứu bên những mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Hành trình tri ân đang được nối dài và niềm hy vọng đoàn tụ của gia đình có người thân là các liệt sĩ chưa biết danh tính vẫn tiếp tục được nuôi dưỡng từng ngày trong phòng thí nghiệm.