Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua một nghị quyết không mang tính ràng buộc nhằm khuyến khích sử dụng phép chiếu Equal Earth – một dạng bản đồ thế giới thể hiện tương đối chính xác hơn kích thước thực của các lục địa.
Nghị quyết được thông qua ngày 4/9 với 164 phiếu thuận, chỉ một phiếu chống của Mỹ và 6 phiếu trắng. Nghị quyết không cấm bản đồ Mercator hay bắt buộc thay thế bằng Equal Earth, mà khuyến khích các chính phủ, trường học, tổ chức quốc tế và các công ty công nghệ sử dụng những bản đồ thể hiện chính xác hơn diện tích tương đối của các khu vực khi cần so sánh quy mô.
Theo trang The Conversation, đằng sau một vấn đề tưởng như thuần túy kỹ thuật về bản đồ là cuộc tranh luận rộng hơn về cách con người hình dung thế giới và vị trí của các khu vực trên thế giới.
Vì sao bản đồ thế giới luôn có sai lệch?
Phép chiếu bản đồ là kỹ thuật mà các nhà bản đồ học sử dụng để chuyển Trái đất hình cầu, ba chiều thành một bản đồ phẳng, hai chiều mà chúng ta thường nhìn thấy trên tường, sách giáo khoa hoặc màn hình máy tính.
Khi bề mặt cong của Trái đất được trải phẳng, bản đồ tất yếu bị biến dạng. Hình dạng, khoảng cách hoặc diện tích của các khu vực có thể thay đổi. Không có phép chiếu nào có thể thể hiện hoàn toàn chính xác mọi đặc điểm của Trái đất.
Vì thế, công việc của các nhà bản đồ học là lựa chọn trong hàng trăm phép chiếu khác nhau, tùy thuộc vào khu vực được thể hiện và mục đích sử dụng. Không có một phép chiếu nào phù hợp nhất cho mọi nhu cầu.
Equal Earth được cho là phù hợp hơn Mercator khi xây dựng bản đồ thế giới phục vụ giáo dục, truyền thông tới công chúng và hoạch định chính sách ở quy mô toàn cầu. Phép chiếu này giúp thể hiện rõ hơn mối tương quan về diện tích giữa các quốc gia và lục địa, từ đó hỗ trợ việc so sánh các khu vực về dân số, môi trường, phát triển và nhiều xu hướng toàn cầu khác.
Phép chiếu Mercator có còn hữu ích?
Câu trả lời là có. Dù không phù hợp để so sánh diện tích các vùng đất trên Trái đất, Mercator vẫn có giá trị trong lĩnh vực hàng hải và định vị.
Phép chiếu Mercator duy trì chính xác hướng la bàn giữa hai điểm, giúp việc định hướng trên biển thuận tiện hơn mà không cần liên tục tính toán lại.
Đó cũng là lý do nhiều nền tảng bản đồ trực tuyến sử dụng các biến thể của Mercator trong việc chỉ đường. Nếu sử dụng Equal Earth cho mục đích định hướng, hiệu quả sẽ không bằng Mercator.
Điều này cho thấy việc lựa chọn phép chiếu không đơn giản là câu chuyện về một bản đồ “đúng” và một bản đồ “sai”. Mỗi phép chiếu phục vụ một mục đích khác nhau.
Equal Earth sẽ được sử dụng như thế nào?
Không có một cơ quan duy nhất chịu trách nhiệm quy định thế giới phải sử dụng phép chiếu bản đồ nào. Nghị quyết của LHQ cũng không trao cho tổ chức này quyền áp đặt một bản đồ mới trên toàn cầu.
Bản đồ thế giới mới sử dụng phép chiếu Equal Earth. Nguồn: equal-earth.com
Thay vào đó, LHQ khuyến khích các chính phủ, trường học, tổ chức quốc tế và các công ty công nghệ cân nhắc sử dụng Equal Earth cùng những phép chiếu bảo toàn diện tích khác khi việc so sánh quy mô lãnh thổ là quan trọng.
Việc thay đổi cách thể hiện bản đồ trong sách giáo khoa, cơ sở dữ liệu, các sản phẩm truyền thông hoặc tài liệu ngoại giao sẽ đòi hỏi thời gian, nhân lực và chi phí. Vì vậy, nghị quyết của LHQ không đồng nghĩa với việc bản đồ Equal Earth sẽ ngay lập tức trở thành bản đồ mặc định trên toàn thế giới.
Equal Earth được các nhà bản đồ học phát triển và giới thiệu từ năm 2018. Kể từ đó, phép chiếu này ngày càng được sử dụng trong các sản phẩm bản đồ và truyền thông.
Vì sao bản đồ mới gây tranh luận?
Phản ứng phản đối Equal Earth nhìn chung không lớn. Một số quốc gia bỏ phiếu trắng tại Đại hội đồng LHQ, trong đó Ukraine nêu những quan ngại liên quan đến cách thể hiện bán đảo Crimea đang tranh chấp trên bản đồ. Trên bản đồ Equal Earth, khu vực này được thể hiện là lãnh thổ có tranh chấp.
Vấn đề sau đó dẫn tới phản ứng từ Nga và những trao đổi của một số quốc gia khác liên quan đến các vùng lãnh thổ tranh chấp. Tuy nhiên, nghị quyết của LHQ tập trung vào cách thể hiện bản đồ thế giới chứ không nhằm quyết định chủ quyền đối với bất kỳ vùng lãnh thổ cụ thể nào.
Mỹ là quốc gia duy nhất bỏ phiếu chống. Washington cho rằng sáng kiến này là một “dự án cấp tiến và mang tính ý thức hệ”, đồng thời phản đối việc gắn những biến dạng của bản đồ Mercator với di sản thuộc địa và sự gạt ra bên lề của châu Phi.
Trong khi đó, các nước châu Phi và những người ủng hộ Equal Earth cho rằng việc thể hiện chính xác hơn diện tích các lục địa có thể góp phần thay đổi cách công chúng hình dung về vị trí của châu Phi trên thế giới.
Bản đồ có thể thay đổi cách nhìn về thế giới?
Những người ủng hộ sáng kiến từ châu Phi gọi đây là một hình thức “công bằng nhận thức” – quan điểm cho rằng cách con người nhìn nhận một địa điểm có thể bị ảnh hưởng bởi cách địa điểm đó được thể hiện trên bản đồ.
Trên bản đồ Mercator, các khu vực càng xa đường xích đạo càng bị phóng đại về diện tích. Ngược lại, những khu vực gần xích đạo như châu Phi bị thu nhỏ tương đối. Chẳng hạn, Greenland trên bản đồ Mercator có thể trông gần tương đương châu Phi, trong khi diện tích thực của châu Phi lớn hơn Greenland khoảng 14 lần.
Các nhà nghiên cứu về bản đồ cho rằng điều này có thể ảnh hưởng đến nhận thức của con người về tầm quan trọng và quy mô tương đối của các khu vực.
Equal Earth không thể tự mình thay đổi thái độ của công chúng đối với châu Phi. Tuy nhiên, những người ủng hộ sáng kiến cho rằng một cách thể hiện địa lý chính xác hơn có thể góp phần tạo ra nhận thức cân bằng hơn về lục địa này.
Châu Phi hiện có nhiều nền kinh tế và dân số tăng nhanh trên thế giới. Khi các quốc gia châu Phi tìm cách gia tăng vai trò trong các vấn đề quốc tế, những người ủng hộ Equal Earth cho rằng việc điều chỉnh “bản đồ trong nhận thức” của các nhà lãnh đạo và công chúng thế giới có thể là một bước để làm nổi bật hơn quy mô và vị trí của lục địa này.
Tuy nhiên, về mặt thực tế, bản đồ Mercator vẫn tiếp tục có vai trò quan trọng trong hàng hải và các ứng dụng định vị. Nghị quyết của LHQ vì thế chủ yếu mang tính định hướng và khuyến nghị, thay vì tạo ra một sự thay đổi bắt buộc đối với cách thế giới sử dụng bản đồ.
