Sức sống của di sản văn hóa, lịch sử trong đời sống đương đại

Công nghệ nâng cao trải nghiệm

Nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, ngày 19/8, Báo điện tử VTC NEWS (Đài Tiếng nói Việt Nam) phối hợp với Viện Công nghệ Thông tin và Truyền thông CDIT tổ chức chương trình “Trở về thời khắc thiêng liêng” tại Hội trường Thống Nhất (Dinh Độc Lập), Thành phố Hồ Chí Minh.

Với việc ứng dụng công nghệ thực tế ảo tái hiện thời khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, chương trình mang đến cách tiếp cận lịch sử trực quan, sinh động. Người dân, du khách có thể hòa mình vào không gian tại quảng trường Ba Đình vào thời khắc lịch sử của 81 năm trước để cảm nhận không khí trang nghiêm và niềm vui của nhân dân trong ngày đất nước giành độc lập.

Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường cho rằng, việc tổ chức chương trình tại Hội trường Thống Nhất tạo sự kết nối giữa hai dấu mốc lịch sử của dân tộc. Quảng trường Ba Đình gắn với sự ra đời của Nhà nước Việt Nam mới, còn Hội trường Thống Nhất gắn với thời khắc giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Sự kết nối này giúp người trải nghiệm hình dung rõ hơn chặng đường đấu tranh vì độc lập, tự do và thống nhất đất nước.

Theo ông Ngô Minh Hiển, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, chương trình ra mắt từ năm 2025 và từng được tổ chức tại Hà Nội, Quảng Ninh, Nghệ An, nhận được sự hưởng ứng tích cực của công chúng. Riêng tại Hà Nội, chương trình thu hút hơn 3.000 lượt người trong 3 ngày; không gian thực tế ảo tại Triển lãm thành tựu đất nước nhân kỷ niệm 80 năm Quốc khánh thu hút hơn 35.000 lượt trải nghiệm. Những con số này cho thấy lịch sử vẫn có sức hấp dẫn khi được truyền tải bằng phương thức phù hợp.

Việc kết hợp công nghệ hiện đại với nội dung lịch sử được nghiên cứu, thẩm định kỹ lưỡng giúp công chúng không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn trực tiếp tương tác, trải nghiệm và cảm nhận lịch sử. Đây là một hướng đi thiết thực trong bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, đưa quá khứ đến gần hơn với đời sống hiện tại và thế hệ trẻ.

Bảo tồn để phát triển

Lễ hội điện Huệ Nam (còn gọi là lễ hội điện Hòn Chén) là lễ hội tín ngưỡng đặc sắc của xứ Huế, gắn với thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Từ một sinh hoạt trong phạm vi điện Huệ Nam, lễ hội dần có sự tham gia rộng rãi của cộng đồng và trở thành nét văn hóa tín ngưỡng đặc trưng. Năm 2024, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Được tổ chức vào tháng 3 và tháng 7 âm lịch hằng năm, lễ hội vẫn duy trì nhiều nghi lễ truyền thống như cung nghinh Thánh Mẫu, rước lễ bằng đường bộ và đường thủy, cáo yết, chánh tế và thực hành hầu đồng. Đây cũng là không gian để cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO ghi danh.

Tuy nhiên, lễ hội đang đối mặt với những thách thức từ kinh tế thị trường, du lịch và truyền thông số như nguy cơ thương mại hóa, sân khấu hóa nghi lễ, lan truyền thông tin thiếu kiểm chứng và những biểu hiện mê tín dị đoan. Tại hội thảo khoa học “Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội điện Huệ Nam trong đời sống đương đại” tổ chức ngày 19/8 tại Huế, Thạc sĩ Bùi Quang Dũng, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế cho rằng, bảo tồn cần hài hòa giữa phát huy giá trị với gìn giữ tính xác thực, tính thiêng của lễ hội; đồng thời phát huy vai trò của thanh đồng, cung văn, nghệ nhân, cộng đồng địa phương cùng sự phối hợp của cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp du lịch.

Theo Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung, thực hành hầu đồng tại Lễ hội điện Huệ Nam là sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng hợp pháp cần được tôn trọng, bảo vệ. Quản lý nhà nước cần tránh can thiệp thô cứng vào nghi lễ, tập trung bảo vệ quyền thực hành chính đáng của cộng đồng, đồng thời ngăn chặn việc lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi, làm sai lệch giá trị di sản. Giai đoạn 2026–2030, Trung tâm định hướng xây dựng lộ trình phát huy giá trị lễ hội, tạo tiền đề chuẩn bị hồ sơ đề cử di sản văn hóa với UNESCO.

Trao truyền di sản cho thế hệ trẻ

Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ là loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, gắn bó với đời sống văn hóa, tinh thần của người dân vùng đất phương Nam. Năm 2013, Đờn ca tài tử Nam Bộ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nhằm giúp thế hệ trẻ tiếp cận, thực hành và bồi đắp tình yêu với di sản, ngày 21/8, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau tổ chức Hội thi Đờn ca tài tử dành cho học sinh trên địa bàn tỉnh.

Theo ông Nguyễn Chí Công, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau, hội thi thu hút 58 thí sinh đến từ 34 trường học. Đây không chỉ là sân chơi để học sinh yêu thích Đờn ca tài tử giao lưu, học hỏi mà còn tạo cơ hội để nghệ nhân, nghệ sĩ và những người làm công tác văn hóa phát hiện, động viên, bồi dưỡng những nhân tố trẻ, góp phần xây dựng lực lượng kế thừa.

Tại Cà Mau, Đờn ca tài tử từ lâu đã gắn bó với đời sống tinh thần của người dân, từ những buổi sinh hoạt cộng đồng đến các sân khấu biểu diễn. Việc đưa loại hình nghệ thuật này đến gần hơn với học sinh, tạo môi trường để các em tìm hiểu, thực hành và biểu diễn không chỉ giúp rèn luyện năng khiếu mà còn góp phần nâng cao hiểu biết về lịch sử, văn hóa và truyền thống quê hương.

Còn tại Nghệ An, từ ngày 8-10/8, cuộc thi “Tìm kiếm tài năng Dân ca, Ví, Giặm Nghệ Tĩnh” năm 2026 được tổ chức nhằm phát hiện và bồi dưỡng nhân tố mới. Từ vòng sơ khảo, 30 thí sinh, nhóm thí sinh được lựa chọn vào chung khảo và tham gia hơn 10 ngày tập huấn với các chuyên gia, nghệ sĩ về kỹ thuật thanh nhạc, phong cách biểu diễn, kỹ năng sân khấu và đặc trưng của Ví, Giặm.

Điểm đáng chú ý là cuộc thi không chỉ tìm kiếm tài năng mà còn chú trọng giúp các thí sinh hiểu và thể hiện đúng giá trị di sản. Theo bà Quách Thị Cường, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An, bảo tồn và phát huy Ví, Giặm là hành trình bền bỉ của nhiều thế hệ nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng. Di sản cần tiếp tục sống trong đời sống tinh thần của người Nghệ, trong đó thế hệ trẻ là những người góp phần nối dài mạch nguồn ấy.

Từ những sân chơi và hoạt động thực hành, các địa phương đang tạo môi trường để thế hệ trẻ tiếp cận, yêu thích và tiếp nối di sản. Đây là cách đưa các giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với đời sống đương đại, đồng thời tạo dựng lực lượng kế cận để di sản được gìn giữ và phát huy lâu dài.

Việc ứng dụng công nghệ trong phát huy giá trị lịch sử, đổi mới cách quản lý lễ hội và chú trọng trao truyền di sản cho thế hệ trẻ đang mở ra những hướng đi thiết thực trong bảo tồn và phát huy văn hóa tại các địa phương. Qua đó, tinh thần Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị được cụ thể hóa trong thực tiễn, để các giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ, tiếp nối và phát huy, đáp ứng yêu cầu của đời sống trong bối cảnh mới.