Hồi tháng 9, Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc đã ban hành quy định về việc xét xử các tranh chấp liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), trong đó đề cập những vấn đề được công chúng quan tâm như hoán đổi khuôn mặt, sao chép giọng nói và các hành vi lạm dụng công nghệ tổng hợp sâu (deepfake) do AI tạo ra. Động thái này được kỳ vọng góp phần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đối với ngành phim ngắn trực tuyến đang phát triển nhanh tại Trung Quốc.
Giới chuyên gia trong ngành và pháp lý được tờ Global Times dẫn lời cho rằng các quy định mới có thể góp phần hạn chế những hành vi vi phạm bản quyền và quyền nhân thân, đồng thời tác động đáng kể đến ngành công nghiệp phim ngắn, nơi AI ngày càng được sử dụng trong quá trình sản xuất nội dung.
Luật sư Wu Xiaolin tại Bắc Kinh cho biết hướng dẫn tư pháp mới của Tòa án Nhân dân Tối cao đánh dấu bước tiến trong việc xác định các tiêu chí pháp lý đối với những tranh chấp liên quan đến nội dung phim ngắn do AI tạo ra. Theo ông, điểm đáng chú ý là các quy định về quyền nhân thân trong Bộ luật Dân sự Trung Quốc được áp dụng trực tiếp để xác định giới hạn đối với việc sử dụng công nghệ tổng hợp sâu bằng AI.
Ông cho rằng trước đây, một số yêu cầu quản lý chủ yếu được thể hiện dưới dạng các quy định hành chính, trong khi quy định mới tạo cơ sở để tòa án áp dụng các nguyên tắc pháp lý cụ thể khi giải quyết tranh chấp.
Thị trường phim ngắn của Trung Quốc đã phát triển nhanh trong những năm gần đây, tạo ra doanh thu lớn và trở thành một sản phẩm xuất khẩu văn hóa đáng chú ý.
Tại cuộc họp báo ngày 17/9 về triển khai Quy hoạch 5 năm lần thứ 15, ông Vương Tiểu Lượng, Cục trưởng Cục Quản lý chương trình nghe nhìn trên không gian mạng thuộc Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Trung Quốc, cho biết số người sử dụng phim ngắn tại nước này đã vượt 800 triệu. Năm 2025, quy mô thị trường phim ngắn đã vượt 1.000 tỷ nhân dân tệ (khoảng 140 tỷ USD).
Đáng chú ý, trong 8 tháng đầu năm 2026, Trung Quốc đã phát hành khoảng 430.000 bộ phim ngắn, gấp 13 lần tổng số phim được phát hành trong cả năm 2025. Hơn 90% trong số này có ứng dụng công nghệ AI trong quá trình sáng tác hoặc sản xuất. Theo ông Vương Tiểu Lượng, AI đang làm thay đổi phương thức thể hiện, đồng thời góp phần giảm chi phí và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng cũng kéo theo những tranh chấp liên quan đến bản quyền và quyền nhân thân.
Feng Anrong, một biên kịch kiêm đạo diễn đang điều hành một studio sản xuất nội dung AI, chia sẻ với Global Times: "Nhiều tác phẩm chi phí thấp, sản xuất số lượng lớn hoạt động giống như các quảng cáo thương mại, dựa vào việc hoán đổi khuôn mặt và sao chép giọng nói bằng AI mà không được cấp phép để cắt giảm chi phí sản xuất”.
Những hệ lụy đối với con người từ các hành vi này đang ngày càng trở nên rõ rệt. Truyền thông Trung Quốc đưa tin nhiều ngôi sao nổi tiếng đã liên tục lên tiếng bảo vệ quyền lợi của mình, do hàng loạt phim ngắn sử dụng công nghệ AI đã lợi dụng hình ảnh của họ thông qua các kỹ thuật "ghép mặt" và "mô phỏng khuôn mặt" nhằm "ăn theo" sức hút của các ngôi sao này.
Theo ông Feng, nhiều nội dung dạng này hoạt động dựa trên việc thu hút lưu lượng truy cập thay vì các mô hình chia sẻ doanh thu truyền thống, qua đó có thể tránh được một số quy trình kiểm duyệt nội dung thông thường.
Ông cho rằng thị trường phim ngắn từ lâu chịu tác động của tình trạng cạnh tranh không bình đẳng, khi những sản phẩm do AI tạo ra với chi phí thấp được sản xuất hàng loạt và gây sức ép đối với các nhà sáng tạo đầu tư vào kịch bản gốc, bối cảnh quay thực tế và diễn viên được cấp phép.
Ông Feng nhận định các quy định mới sẽ chủ yếu tác động đến những nội dung chất lượng thấp, mang tính đầu cơ và chạy theo lượng truy cập, thay vì các studio vừa và nhỏ hoạt động sáng tạo và tuân thủ pháp luật.
Tuy nhiên, việc triển khai trên thực tế vẫn gặp nhiều thách thức. Hình ảnh do AI tạo ra và giọng nói được biến đổi ngày càng tinh vi khiến việc xác định hành vi vi phạm trở nên phức tạp. Trong khi đó, khối lượng lớn nội dung phim ngắn đang được sản xuất và lưu hành cũng gây khó khăn cho việc thu thập bằng chứng và xác định trách nhiệm.
Chuyên gia phân tích trong ngành Zhang Peng cho rằng các quy định mới có thể làm tăng chi phí đối với hành vi vi phạm, từ đó tác động đến mô hình kinh doanh dựa trên việc sản xuất hàng loạt phim ngắn bằng AI để thu hút lưu lượng truy cập.
Theo ông Zhang, lưu lượng truy cập và ngân sách quảng cáo có thể dần chuyển hướng sang các tác phẩm gốc tuân thủ quy định, qua đó cải thiện vị thế của các nhà sáng tạo chân chính. Tuy nhiên, ông cho rằng hiệu quả của sự thay đổi này phụ thuộc đáng kể vào việc các nền tảng thực thi quy định và cách tòa án áp dụng các tiêu chuẩn mới.
Ông Zhang nhấn mạnh các quy định mới không nhằm cấm ứng dụng AI hợp pháp. Các công cụ AI vẫn có thể được sử dụng để hỗ trợ viết kịch bản, hậu kỳ và lồng tiếng. Vấn đề nằm ở việc sử dụng công nghệ để xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.
Theo ông, các biện pháp chế tài tư pháp không thể một mình giải quyết những vấn đề của ngành phim ngắn. Để nâng cao chất lượng nội dung và khôi phục niềm tin của công chúng, cần có sự phối hợp giữa các nền tảng, cơ quan quản lý và cơ chế tự quản của ngành, cùng với việc phát triển những tác phẩm có chất lượng và giá trị xã hội.
Cùng với việc tăng cường quản lý hoạt động sản xuất, Trung Quốc cũng đẩy mạnh xử lý các nội dung vi phạm. Từ đầu năm 2026, nước này đã xử lý các nội dung độc hại, dung tục, không phù hợp với trẻ em và vi phạm bản quyền, qua đó gỡ bỏ tổng cộng 68.000 bộ phim và xử lý hơn 1.200 tài khoản vi phạm quy định. Đáng chú ý, hơn 90% số nội dung bị xử lý là các sản phẩm có nguồn gốc từ AI.
Từ câu chuyện của Trung Quốc, việc xây dựng hành lang pháp lý đi cùng với quá trình phát triển AI cũng là vấn đề có ý nghĩa tham khảo đối với Việt Nam. Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin. Trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng sâu rộng, việc vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ, vừa hoàn thiện thể chế để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân sẽ là một trong những yêu cầu đặt ra trong quá trình phát triển AI tại Việt Nam.
