Ô tô điện được sản xuất tại nhà máy ở Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, ngày 24/4/2024. Ảnh: THX/TTXVN
Theo phân tích của truyền thông phương Tây, Trung Quốc đã đưa ra nước ngoài khoảng 132 tỷ USD công nghệ sạch và vốn đầu tư trong năm qua, trở thành một trong những lực lượng đóng góp lớn nhất vào nỗ lực giảm phát thải toàn cầu.
Con số này bao gồm hàng hóa xuất khẩu như pin mặt trời, xe điện, pin lưu trữ, tua-bin gió và khoảng 40 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp vào các dự án công nghệ sạch tại những nước đang phát triển. Quy mô đóng góp gần tương đương 137 tỷ USD tài chính khí hậu mà các quốc gia giàu cung cấp cho các nước nghèo hơn trong năm 2024 theo cam kết của Liên hợp quốc.
Dù hai khoản đóng góp khác nhau về bản chất, số liệu cho thấy sức mạnh sản xuất của Trung Quốc đang tác động sâu rộng đến quá trình chuyển dịch năng lượng tại các nền kinh tế đang phát triển.
Theo Lauri Myllyvirta, đồng sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch (CREA), lượng công nghệ sạch Trung Quốc xuất khẩu trong năm ngoái có thể giúp các nước đang phát triển tránh phát thải 257 triệu tấn CO2 mỗi năm sau khi được triển khai, tương đương lượng phát thải hằng năm của Pháp. Riêng hàng xuất khẩu trong năm nay được dự báo giúp giảm khoảng 337 triệu tấn CO2.
Công nghệ xanh thay đổi cuộc chơi khí hậu
Trung Quốc vẫn là quốc gia phát thải khí nhà kính lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 1/3 lượng CO2 toàn cầu, do quy mô dân số, ngành công nghiệp nặng và sự phụ thuộc vào than đá. Tuy nhiên, nước này đồng thời trở thành nhà cung cấp công nghệ sạch hàng đầu, góp phần thúc đẩy giảm phát thải tại nhiều khu vực.
Khác với các nước phát triển chủ yếu hỗ trợ tài chính thông qua viện trợ và cho vay, Bắc Kinh tập trung trợ cấp ngành công nghiệp xanh trong nước, thúc đẩy sản xuất quy mô lớn và mở rộng thị phần quốc tế. Chiến lược này giúp doanh nghiệp Trung Quốc nhanh chóng chiếm lĩnh các lĩnh vực pin mặt trời, xe điện, pin lưu trữ và năng lượng gió.
Theo Li Shuo, người đứng đầu Trung tâm Khí hậu Trung Quốc thuộc Viện Chính sách Hiệp hội châu Á, sự bùng nổ sản xuất của Trung Quốc đang mở ra một hướng đi mới cho quá trình chuyển dịch năng lượng: giảm giá công nghệ sạch nhờ đổi mới và quy mô sản xuất, khiến các nước đang phát triển lựa chọn sử dụng vì lợi ích kinh tế.
Xuất khẩu mạnh, vai trò ngoại giao còn hạn chế
Dù có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực công nghệ xanh, Trung Quốc chưa thể hiện nhiều mong muốn chuyển sức mạnh thương mại thành vai trò dẫn dắt tại các cuộc đàm phán khí hậu quốc tế.
Vai trò của Bắc Kinh được chú ý trong bối cảnh Mỹ rút khỏi hợp tác khí hậu quốc tế năm 2025 dưới thời Tổng thống Donald Trump. Trước đây, thỏa thuận giữa Washington và Bắc Kinh thường tạo tiền đề cho các cam kết khí hậu toàn cầu, trong đó có Thỏa thuận Paris năm 2015.
Một số chuyên gia cho rằng Trung Quốc có thể không muốn đơn phương đảm nhận vai trò dẫn dắt khi thiếu sự tham gia của Mỹ. Bắc Kinh cũng có thể lo ngại các cam kết giảm phát thải mạnh hơn sẽ kéo theo áp lực tăng viện trợ khí hậu hoặc cắt giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong nước.
Bộ Thương mại Trung Quốc khẳng định nước này là lực lượng quan trọng trong chuyển đổi xanh toàn cầu. Theo cơ quan này, xuất khẩu điện gió và điện mặt trời của Trung Quốc đã giúp giảm khoảng 4,1 tỷ tấn CO2 trên toàn thế giới trong 5 năm qua.
Năng lượng sạch ngày càng cạnh tranh về giá
Tại các nước đang phát triển, công nghệ giá rẻ của Trung Quốc đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng vì những lợi ích kinh tế trực tiếp.
Năm 2024, Ethiopia trở thành quốc gia đầu tiên cấm nhập khẩu ôtô sử dụng động cơ đốt trong, chủ yếu nhằm giảm chi phí nhập khẩu nhiên liệu. Mathias Larsen, chuyên gia tại Trường Kinh tế London, nhận định: "Không ai ở Ethiopia yêu cầu COP tài trợ cho những hoạt động này; hiệu quả kinh tế đã thay đổi. Đây đơn giản là giải pháp rẻ nhất và tốt nhất".
Pakistan cũng là ví dụ điển hình. Nước này nhập khẩu lượng pin mặt trời có công suất 17 GW từ Trung Quốc trong năm ngoái, gần tương đương quy mô lắp đặt mới của Đức. Nguồn điện mặt trời giúp giảm phát thải, đồng thời cung cấp năng lượng giá rẻ và ổn định hơn trong bối cảnh Pakistan thường xuyên đối mặt với rủi ro thiếu điện.
Theo phân tích dữ liệu hải quan của truyền thông, gần 2/3 lượng pin mặt trời và tế bào quang điện Trung Quốc xuất khẩu trong năm ngoái được đưa tới các nước đang phát triển.
Tuy nhiên, tại Mỹ và một số nước châu Âu, công nghệ sạch Trung Quốc lại đối mặt với nhiều rào cản thương mại. Washington áp thuế hơn 100% đối với xe điện Trung Quốc nhằm bảo vệ các nhà sản xuất trong nước và hạn chế hàng nhập khẩu.
André Corrêa do Lago, nhà đàm phán khí hậu kỳ cựu của Brazil, nhận định các chính sách vốn được thiết kế để ứng phó biến đổi khí hậu hiện vấp phải sự phản đối không phải vì tác động môi trường, mà do lo ngại về thương mại và năng lực cạnh tranh.
Sự đối lập này cho thấy công nghệ xanh ngày càng trở thành một phần của cuộc cạnh tranh công nghiệp và địa chính trị. Trong khi các nước đang phát triển tận dụng sản phẩm giá rẻ của Trung Quốc để giảm chi phí năng lượng, những nền kinh tế giàu có lại tìm cách bảo vệ ngành sản xuất nội địa trước sức ép từ Bắc Kinh.
