Gắn nghiên cứu với nhu cầu thị trường
Tại phiên chất vấn Quốc hội ngày 12/11, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân thẳng thắn nhìn nhận, tỷ lệ đưa kết quả nghiên cứu khoa học, công nghệ vào sản xuất, kinh doanh hiện còn thấp. Nhiều kết quả nghiên cứu chưa trở thành sản phẩm hàng hóa, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của thị trường và doanh nghiệp.
Trả lời chất vấn của đại biểu Lê Công Đỉnh (ĐBQH Tây Ninh) về tình trạng thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, một trong những nguyên nhân là hoạt động nghiên cứu lâu nay chủ yếu xuất phát từ đề xuất của các nhà khoa học. Cách tiếp cận này có ưu điểm khuyến khích sáng tạo, khám phá, nhưng chưa gắn chặt với nhu cầu thị trường, dẫn đến nhiều sản phẩm nghiên cứu chưa đủ điều kiện ứng dụng vào sản xuất.
Theo Bộ trưởng, cần thay đổi cách làm, chuyển sang đặt hàng nghiên cứu từ những bài toán thực tiễn và nhu cầu của doanh nghiệp. Thay vì chỉ dựa vào đề xuất của nhà khoa học, các nhiệm vụ nghiên cứu cần xuất phát từ những vấn đề mà doanh nghiệp, thị trường đang cần giải quyết.
Bên cạnh đó, quá trình thương mại hóa còn gặp nhiều rào cản. Việc định giá tài sản trí tuệ chưa thuận lợi, trong khi giá trị thương mại của một kết quả nghiên cứu có thể lớn gấp nhiều lần chi phí đầu tư ban đầu. Nguồn vốn để phát triển sản phẩm từ phòng thí nghiệm ra thị trường, nhất là vốn từ các quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước và quốc tế, còn hạn chế.
Hạ tầng phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm cũng chưa đồng bộ. Nhiều tổ chức, cá nhân có ý tưởng nhưng thiếu phòng thí nghiệm, trang thiết bị và nguồn lực triển khai. Trong khi đó, năng lực tổ chức thương mại hóa còn yếu, sự hợp tác giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp chưa thực sự chặt chẽ.
Để khắc phục tình trạng này, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tập trung nâng cao chất lượng nghiên cứu thông qua xác định, đặt hàng các nhiệm vụ xuất phát từ nhu cầu thực tiễn; tháo gỡ vướng mắc trong định giá tài sản trí tuệ, tạo thuận lợi cho hoạt động chuyển giao công nghệ. Bộ cũng đã chỉ đạo các đơn vị trực tiếp làm việc với viện nghiên cứu, trường đại học có tài sản trí tuệ để hỗ trợ thí điểm định giá từng sản phẩm, từ đó xây dựng hướng dẫn phù hợp. Đây được xem là một trong những giải pháp tháo gỡ rào cản để kết quả nghiên cứu có thể đi vào sản xuất kinh doanh.
Đưa doanh nghiệp thành trung tâm đổi mới sáng tạo
Không chỉ khó khăn ở khâu chuyển giao, khoảng cách giữa nguồn cung công nghệ và nhu cầu ứng dụng của doanh nghiệp cũng là vấn đề đáng chú ý.
Trả lời đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Hưng Yên) về thực trạng doanh nghiệp tư nhân đầu tư cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số còn thấp, Bộ trưởng Vũ Hải Quân dẫn chứng: Từ đầu năm 2026 đến nay, khoảng 80.000 ý tưởng, sản phẩm khoa học, công nghệ được đưa lên sàn giao dịch công nghệ Techmart nhưng chỉ có khoảng 8.000 giao dịch thành công, với tổng giá trị khoảng 13 tỷ đồng. Thực tế này cho thấy, việc đưa các sản phẩm nghiên cứu đến với doanh nghiệp và thị trường vẫn còn nhiều hạn chế.
Một vấn đề khác là nguồn lực đầu tư cho khoa học, công nghệ trong doanh nghiệp chưa đồng đều. Mặc dù pháp luật cho phép doanh nghiệp trích tối đa 20% để lập quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong hơn 300 quỹ hiện có, phần lớn thuộc doanh nghiệp nhà nước. Nguồn vốn của khối này chiếm hơn 85% tổng quy mô các quỹ.
Để khuyến khích doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đang thí điểm mô hình hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), tham khảo kinh nghiệm Singapore.
Theo mô hình này, doanh nghiệp có nhu cầu ứng dụng AI để giải quyết các vấn đề trong sản xuất, kinh doanh nhưng thiếu nhân lực sẽ được kết nối với chuyên gia, nhà khoa học từ các trường đại học và tổ chức nghiên cứu. Bộ Khoa học và Công nghệ đóng vai trò kết nối, đồng thời hỗ trợ kinh phí tối đa 3 tỷ đồng để phát triển và ứng dụng giải pháp tại doanh nghiệp.
“Phải đi đến từng doanh nghiệp”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh và cho rằng hoạt động nghiên cứu cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, thay vì chỉ chờ doanh nghiệp tìm đến các viện nghiên cứu, trường đại học.
Bộ cũng đề nghị mỗi địa phương lựa chọn từ 3 - 5 doanh nghiệp có tiềm năng để tập trung hỗ trợ ứng dụng khoa học, công nghệ. Qua đó, từng bước đưa doanh nghiệp trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trực tiếp đặt hàng, tham gia và thúc đẩy hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ.
Việc chuyển từ nghiên cứu theo khả năng sang nghiên cứu theo nhu cầu, tăng cường kết nối giữa nhà khoa học với doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ góp phần khắc phục tình trạng kết quả nghiên cứu nằm lại trong phòng thí nghiệm. Đây cũng là hướng đi nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư cho khoa học, công nghệ, đưa tri thức và sáng tạo thực sự trở thành động lực cho sản xuất, kinh doanh.
