Ngân sách tăng nhanh, chính sách có độ trễ
Chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Đại biểu Quốc hội Nghệ An) nêu thực tế, ngân sách Nhà nước năm 2026 bố trí 95.000 tỷ đồng cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhưng đến hết tháng 10 mới giải ngân được 42,2%. Nếu tính trên tổng nguồn vốn hơn 104.000 tỷ đồng, số thực chi mới đạt khoảng 1/5. Đáng chú ý, hơn 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng được đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán.
Đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị Bộ trưởng làm rõ nguyên nhân giải ngân chậm, đồng thời cho biết cơ sở đề xuất tăng ngân sách cho lĩnh vực này lên 120.000 tỷ đồng trong năm 2027.
Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, quá trình phân bổ kinh phí bắt đầu từ khâu lập dự toán của các bộ, ngành, địa phương. Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm tổng hợp, thẩm định, sau đó chuyển Bộ Tài chính để thực hiện phân bổ.
Ttrách nhiệm trong quá trình này thuộc ba bên: Các bộ, ngành, địa phương phải lập dự toán đầy đủ, xác định rõ sản phẩm đầu ra; Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm tổng hợp, thẩm định; Bộ Tài chính thực hiện phân bổ kinh phí.
Để khắc phục tình trạng chậm trễ, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ làm việc với các địa phương nhằm nâng cao chất lượng lập dự toán, đồng thời phát triển hệ thống lập dự toán trực tuyến và hỗ trợ thẩm định, rút ngắn thời gian phân bổ kinh phí.
Bốn nguyên nhân khiến giải ngân chậm
Cũng tại phiên chất vấn, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Đoàn Đại biểu Quốc hội Hà Nội) đề nghị Bộ trưởng Vũ Hải Quân làm rõ những nguyên nhân cốt lõi khiến nguồn lực dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chưa được giải ngân như kỳ vọng, dù ngân sách đã được bố trí.
Trả lời đại biểu, Bộ trưởng chỉ ra 4 nguyên nhân. Thứ nhất do quy mô ngân sách tăng đột biến. Trước đây, kinh phí chi thường xuyên cho khoa học công nghệ khoảng 12.000 tỷ đồng. Hiện nay, tổng kinh phí dành cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bao gồm cả chi thường xuyên và chi đầu tư, đã tăng gấp 7 lần. Quy mô nguồn lực tăng nhanh tạo áp lực lớn đối với quá trình tổ chức triển khai và giải ngân.
Thứ hai, chính sách, pháp luật có độ trễ. Nghị quyết 57-NQ/TW được ban hành từ tháng 12/2024, nhưng nhiều quy định cụ thể hóa chỉ đến cuối năm 2025 hoặc năm 2026 mới có hiệu lực. Điều này ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng, phê duyệt và triển khai các nhiệm vụ.
Thứ ba, cách xác định nhiệm vụ khoa học công nghệ có sự thay đổi căn bản. Nếu trước đây, nhiệm vụ chủ yếu xuất phát từ đề xuất của các nhà khoa học thì hiện nay phải bắt đầu từ những bài toán thực tiễn, với sự tham gia của các viện nghiên cứu, trường đại học. Cách tiếp cận mới đòi hỏi quá trình phối hợp, xây dựng và xác định nhiệm vụ phức tạp hơn.
Thứ tư, năng lực tổ chức thực hiện tại một số cơ quan, đơn vị còn hạn chế, bên cạnh tâm lý e ngại khi triển khai những nhiệm vụ mới. Đây là vấn đề khó, tác động trực tiếp đến tiến độ sử dụng nguồn lực dành cho khoa học công nghệ.
Những nguyên nhân trên cho thấy, bên cạnh yêu cầu bố trí nguồn lực, việc hoàn thiện cơ chế, nâng cao chất lượng lập dự toán và năng lực tổ chức thực hiện cũng là những yếu tố quan trọng để đẩy nhanh giải ngân. Đặc biệt, việc sử dụng ngân sách cần gắn với hiệu quả thực chất của các nhiệm vụ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
