Tuy nhiên, bước chân vào thị trường châu Âu chưa bao giờ là việc đơn giản. Theo cảnh báo của các chuyên gia, khối doanh nghiệp sản xuất cần nhìn nhận VEFTA như một "màng lọc" khắc nghiệt, buộc hệ thống vận hành phải chuyển đổi số, xanh hóa chuỗi cung ứng và định vị lại thương hiệu. Nếu không vượt qua các hàng rào phi thuế quan, những ưu đãi từ hiệp định này sẽ chỉ tồn tại trên giấy và nguy cơ bị đào thải của khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) trước ngưỡng cửa của một trong những thị trường có sức mua cao nhất thế giới là rất cao.
Qua thực tiễn từ các hiệp định thế hệ mới như CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) hay EVFTA (Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu)... mà Việt Nam tham gia làm thành viên cho thấy, mức thuế suất nhập khẩu tỷ lệ nghịch với độ khắt khe của các hàng rào kỹ thuật và biện pháp vệ sinh dịch tễ (SPS). Khối EFTA (bao gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland, Liechtenstein) không phải là thị trường cạnh tranh bằng giá rẻ. Đây là phân khúc tiêu dùng cao cấp, nơi quyết định mua hàng bị chi phối nặng nề bởi tính bền vững, đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội của nhà sản xuất.
Với VEFTA, các ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, da giày, nông thủy sản, việc thuế suất lùi về 0% hoàn toàn vô nghĩa nếu sản phẩm bị phát hiện sử dụng hóa chất cấm, vi phạm quy tắc xuất xứ hoặc không minh bạch về dấu chân carbon. Sự phân mảnh của chuỗi cung ứng hiện tại, nơi nguyên liệu chủ yếu được nhập khẩu từ nước thứ ba, đang lộ rõ khoảng trống. Hệ thống kiểm soát của hải quan Bắc Âu được tự động hóa bằng AI, có khả năng truy vết ngược toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ nông trại/nhà máy dệt đến tận bàn ăn/kệ hàng.
Đánh giá về tư duy tiếp cận thị trường thông qua các FTA, ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Phúc Sinh Group, doanh nghiệp dẫn đầu trong ngành xuất khẩu nông sản nhận định, việc tận dụng các rào cản kỹ thuật không chỉ dừng ở mục tiêu lấy ưu đãi thuế, mà thực chất là cơ hội ép bộ máy vận hành phải chuẩn hóa chất lượng. Từ đó, doanh nghiệp có thể xây dựng định vị thương hiệu vững chắc, minh bạch cho ngành hàng nông thủy sản Việt Nam tại phân khúc thị trường châu Âu khó tính.
Sức ép lớn nhất đối với các nhà xuất khẩu Việt Nam khi bước vào thị trường Bắc Âu không nằm ở quy tắc xuất xứ, mà nằm ở các tiêu chuẩn về Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG). Khối EFTA là những quốc gia đi đầu toàn cầu trong việc áp dụng kinh tế tuần hoàn và cắt giảm phát thải.
Các nhà nhập khẩu và hệ thống siêu thị tại Thụy Sĩ hay Na Uy đang áp đặt bộ quy tắc ứng xử độc lập lên toàn bộ chuỗi cung ứng. Một lô hàng có thể đáp ứng hoàn hảo tiêu chuẩn hải quan, nhưng vẫn bị trả về nếu nhà máy sản xuất bị phát hiện xả thải trái phép hoặc không đảm bảo quyền lợi phúc lợi cho người lao động.
Nhấn mạnh về lằn ranh đỏ này, ông Daniel Stork, Tổng lãnh sự Hà Lan tại TP.Hồ Chí Minh từng đưa ra cảnh báo về các quy định kỹ thuật khắt khe như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay Thỏa thuận xanh châu Âu sẽ ngày càng mang tính định đoạt trong việc tiếp cận thị trường. Doanh nghiệp Việt Nam không thể né tránh mà buộc phải đo lường, cắt giảm lượng carbon ngay trong quá trình sản xuất nội địa.
Khi Hiệp định VEFTA chính thức đi vào thực thi sẽ là thời điểm vàng để khối SME tái cấu trúc bộ máy vận hành. Giới chuyên gia khuyến nghị cộng đồng doanh nghiệp cần kích hoạt ngay lộ trình 3 bước mang tính hệ thống. Đó là, số hóa quy trình truy xuất nguồn gốc.
Theo đó, doanh nghiệp bắt buộc phải ứng dụng các hệ thống quản trị nguồn lực và công nghệ chuỗi khối để số hóa toàn bộ dữ liệu vòng đời sản phẩm. Mọi thông tin từ mã số vùng trồng, chứng nhận vật liệu tái chế, đến lộ trình logistics phải được mã hóa minh bạch, có khả năng đối soát theo thời gian thực với hải quan nước sở tại. Kế đến là chuyển đổi năng lượng và áp dụng kinh tế tuần hoàn.
Các doanh nghiệp cần chủ động kiểm toán năng lượng và lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái tại nhà xưởng để giảm thiểu dấu chân carbon. Các doanh nghiệp dệt may, da giày cần tìm kiếm đối tác cung ứng vật liệu tái chế, đồng thời đầu tư hệ thống xử lý nước thải khép kín để đáp ứng bộ tiêu chí xanh. Cuối cùng là việc tái cấu trúc bản đồ nguyên liệu.
Cụ thể là quy tắc xuất xứ của EFTA cho phép cơ chế cộng gộp linh hoạt. Doanh nghiệp cần thoát khỏi sự phụ thuộc vào các nguồn cung ứng rủi ro, đẩy mạnh tìm kiếm đối tác nội địa, nội khối ASEAN hoặc EU để đảm bảo tỷ lệ hàm lượng giá trị gia tăng đạt ngưỡng hưởng ưu đãi thuế quan.
Cánh cửa EFTA đã được mở khóa, nhưng thị trường châu Âu không có chỗ cho tư duy làm ăn chắp vá. Sự tồn tại và khả năng bứt phá của khối doanh nghiệp Việt Nam phụ thuộc vào tốc độ chuyển đổi số và xanh hóa chuỗi cung ứng. Nâng cấp tiêu chuẩn kỹ thuật không làm doanh nghiệp suy yếu bởi chi phí tăng thêm, mà ngược lại, đó là lớp áo giáp vững chắc, là giấy thông hành bảo chứng cho uy tín và năng lực cạnh tranh dài hạn trên bàn cờ thương mại toàn cầu.
