Hoàn thiện quy định về lưu chiểu, quản lý xuất bản phẩm điện tử

Tại khoản 1, Điều 4, dự thảo Luật định nghĩa xuất bản là quá trình từ tổ chức khai thác bản thảo đến hoàn thành việc lưu chiểu. Góp ý về nội dung này, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Đoàn Phú Thọ) cho rằng, lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý nhà nước phát sinh đối với xuất bản phẩm sau khi đã hoàn thành, không phải là dấu hiệu bản chất để xác định một hoạt động có phải là xuất bản hay không.

Khoản 4, Điều 28 dự thảo Luật quy định sau khi hoàn thành lưu chiểu, chủ thể được quyết định thời điểm phát hành trong vòng 12 tháng. Dự thảo Luật chưa xác định rõ thời điểm phát hành ngay hay phải chờ bao nhiêu ngày để cơ quan quản lý hậu kiểm, chưa quy định cách xử lý nếu bản nộp lưu chiểu khác với bản phát hành. Trong khi đây là khâu rất quan trọng, vì nếu không có chuẩn đối chiếu và dấu vết phiên bản thì việc lưu chiểu chỉ mang tính hình thức.
 
Từ đó, đại biểu đề nghị quy định rõ bản nộp lưu chiểu phải hoàn chỉnh và đồng nhất với bản phát hành; đối với bản điện tử phải kèm theo mã kiểm tra toàn vẹn, định dạng lưu trữ và dữ liệu đặc tả. Mọi thay đổi nội dung sau khi lưu chiểu phải được ghi nhận và nộp lại theo mức độ thay đổi. Hệ thống lưu chiểu điện tử cần xác nhận tự động từ thời điểm tiếp nhận, bảo đảm an toàn, bí mật đối với xuất bản phẩm chưa phát hành và khả năng bảo quản lâu dài; cần xác định rõ trách nhiệm phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch với địa phương và Thư viện Quốc gia Việt Nam để tránh chồng chéo.

Liên quan đến lưu chiểu đối với xuất bản phẩm điện tử, đại biểu Đoàn Hùng Vũ (Đồng Tháp) đề nghị bổ sung quy định về tiêu chuẩn và quy trình nộp lưu chiểu điện tử theo hướng chặt chẽ hơn. Xuất bản phẩm điện tử khi nộp lưu chiểu cần kèm theo bộ dữ liệu đặc tả thống nhất. Bản nộp lưu chiểu cần được xác thực bằng chữ ký số hoặc phương thức xác thực điện tử phù hợp gắn với dấu thời gian để xác định rõ thời điểm nộp, đồng thời áp dụng giải pháp kỹ thuật để bảo đảm tính toàn vẹn của tệp điện tử.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà (Đoàn Quảng Ninh) cho rằng, với sự tham gia ngày càng lớn của các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số, kéo theo tình trạng phát hành sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan diễn biến ngày càng phức tạp.
Theo đại biểu, cần quy định cụ thể hơn về trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; phối hợp xử lý vi phạm; cũng như trách nhiệm lưu giữ dữ liệu, cung cấp thông tin và bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm.

Đại biểu nhấn mạnh đến việc cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về điều kiện phát hành xuất bản phẩm điện tử theo hướng làm rõ phạm vi, hình thức và đối tượng của xuất bản phẩm điện tử; bổ sung quy định đối với sách giáo khoa điện tử, học liệu số và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản.

Cùng với đó, cần hoàn thiện quy định về trách nhiệm của cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử bao gồm các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số, trong việc chủ động phát hiện, ngăn chặn và gỡ bỏ kịp thời sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan; trách nhiệm phối hợp xác minh, xử lý các hành vi vi phạm trên môi trường mạng; trách nhiệm lưu giữ dữ liệu giao dịch, nhật ký hoạt động và cung cấp thông tin phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Đại biểu cũng đề nghị bổ sung cơ chế tiếp nhận, xử lý thông báo đối với xuất bản phẩm điện tử có dấu hiệu vi phạm pháp luật theo hướng quy định rõ trình tự, thủ tục tiếp nhận, xác minh, ngăn chặn hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm; thời hạn xử lý của cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử; trách nhiệm của các bên liên quan trong việc cung cấp thông tin, chứng cứ và phối hợp xử lý.

Liên quan việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản, tại hội trường, một số đại biểu đề nghị bổ sung trách nhiệm đối với việc sử dụng AI trong hoạt động này; nghiên cứu bổ sung quy định xác lập nguyên tắc minh bạch về sử dụng AI, nhất là đối với những trường hợp AI tham gia ở mức độ đáng kể vào việc tạo nội dung; cần quy định trách nhiệm của nhà xuất bản và các bên liên quan trong việc kiểm tra, thẩm định và chịu trách nhiệm đối với nội dung có sử dụng AI…