Cú sốc giá cả lan rộng từ một cuộc chiến xa xôi
Theo kênh CNN, tại miền Bắc Malawi, người nông dân Suteny Williams Nsamba đang chật vật xoay xở để mua phân bón cho trang trại nhỏ trồng ngô, lạc và thuốc lá của mình. Cuộc xung đột tại Iran đã đẩy chi phí sinh hoạt tăng cao và ông lo ngại nếu gián đoạn vận chuyển kéo dài tới mùa gieo trồng vào tháng 11, sản lượng sẽ sụt giảm nghiêm trọng.
“Giá nhiều loại hàng hóa sẽ tăng và cuộc sống sẽ trở nên không thể chịu đựng nổi”, ông nói.
Câu chuyện của Nsamba phản ánh thực trạng chung trên khắp châu Phi, nơi các nền kinh tế vốn đã mong manh tiếp tục chịu sức ép khi giá nhiên liệu leo thang và các tuyến thương mại bị tắc nghẽn, gây thiếu hụt phân bón đúng vào thời điểm canh tác quan trọng.
Thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần giữa Mỹ và Iran mang lại tia hy vọng, nhưng giới quan sát cho rằng tác động tích cực sẽ không đến ngay lập tức. Ông Aliko Dangote, chủ sở hữu nhà máy lọc dầu lớn nhất châu Phi tại Nigeria, nhận định thị trường dầu mỏ có thể mất nhiều tháng mới ổn định trở lại.
Các quốc gia châu Phi, vốn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu nhiên liệu, lương thực và phân bón, đang nằm trong nhóm dễ tổn thương nhất trước cú sốc này. Ông Simon Mulongo, cựu đặc phái viên Liên minh châu Phi, cho rằng lệnh ngừng bắn đến quá muộn để xoa dịu khó khăn hiện tại, khi nhiều nước vẫn phải đối mặt với áp lực tỷ giá, gánh nặng trợ giá và giá xăng dầu tăng mạnh.
Trên toàn lục địa, giá nhiên liệu đã tăng từ 15% đến 40%. Riêng tại Malawi, giá xăng tăng 34%, trong khi nhiên liệu hàng không tăng tới 81%. Một lần nữa, châu Phi trở thành “nạn nhân” của một cuộc chiến mà họ không có tiếng nói.
Chiến tranh ở xa, gánh nặng ở gần
Tác động kinh tế từ các xung đột bên ngoài không phải là điều mới với châu Phi. Lục địa này vừa mới phục hồi sau cú sốc giá cả do cuộc xung đột Nga - Ukraine gây ra.
Trước năm 2022, Nga và Ukraine là hai nguồn cung nông sản quan trọng cho nhiều quốc gia châu Phi. Một khảo sát năm 2024 của ODI Global cho thấy Kenya và Ai Cập phụ thuộc vào hai nước này tới 85% và 67% lượng lúa mì nhập khẩu.
Hiện tại, nút thắt lớn nhất nằm ở eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược không chỉ với dầu mỏ mà còn với phân bón. Dù lệnh ngừng bắn đã có hiệu lực, lượng tàu thuyền qua lại vẫn rất hạn chế, khiến chuỗi cung ứng chưa thể phục hồi.
Các con số cho thấy mức độ phụ thuộc đáng kể của châu Phi vào thị trường toàn cầu. Theo Liên hợp quốc, chi phí nhập khẩu lương thực hàng năm của châu lục này dao động từ 70 đến 100 tỷ USD, trong khi lượng phân bón nhập khẩu vượt 6 triệu tấn mỗi năm. Chi tiêu cho các sản phẩm dầu mỏ tinh chế cũng lên tới hơn 120 tỷ USD.
Một báo cáo của Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD) nhận định các nền kinh tế châu Phi chịu tác động lớn hơn từ các cú sốc toàn cầu, không chỉ vì phụ thuộc nhập khẩu mà còn do nợ cao và cơ sở hạ tầng yếu.
Khủng hoảng trong kỷ nguyên hậu viện trợ
Hệ lụy của cuộc xung đột Iran không chỉ dừng lại ở giá dầu. Các tổ chức viện trợ cảnh báo nguy cơ gián đoạn hoạt động nhân đạo, trong bối cảnh nguồn viện trợ nước ngoài đang suy giảm mạnh.
Ngay trước khi xung đột nổ ra, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) đã cảnh báo về một năm nghiêm trọng, với khoảng 55 triệu người tại Tây và Trung Phi đối mặt với tình trạng đói ăn ở mức khủng hoảng.
Tại Sudan, Somalia và Ethiopia, hàng triệu người đã phải sống trong cảnh hạn hán, đói kém và xung đột kéo dài. Ông Melaku Yirga, Phó chủ tịch Mercy Corps phụ trách châu Phi, cảnh báo thế giới có thể đang tiến gần đến cuộc khủng hoảng lớn đầu tiên của kỷ nguyên hậu viện trợ, khi nhu cầu rất lớn nhưng phản ứng hỗ trợ lại không tương xứng.
Theo Ủy ban Cứu trợ Quốc tế (IRC), nhiều chuyến hàng viện trợ thiết yếu đã bị đình trệ. Lô dược phẩm hỗ trợ 20.000 người tại Sudan bị mắc kẹt ở Dubai, trong khi hơn 600 thùng thực phẩm điều trị suy dinh dưỡng cho trẻ em tại Somalia vẫn nằm lại ở Ấn Độ.
Thời điểm khủng hoảng cũng trùng với mùa gieo trồng cao điểm từ tháng 3 đến tháng 5, khi nhu cầu phân bón tăng mạnh. Điều này làm gia tăng nguy cơ mất mùa và đẩy hàng triệu hộ gia đình thu nhập thấp vào cảnh thiếu lương thực.
WFP ước tính thêm khoảng 45 triệu người trên toàn cầu có thể rơi vào tình trạng đói cấp tính do tác động kép từ xung đột và thiếu hụt tài chính cho các chương trình viện trợ.
Lối thoát dài hạn: tự chủ hay tiếp tục phụ thuộc?
Trước tình hình này, phản ứng của các chính phủ châu Phi khá đa dạng. Tổng thống Tanzania Samia Suluhu Hassan đã cắt giảm quy mô đoàn xe công vụ để tiết kiệm nhiên liệu. Madagascar ban bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng, trong khi Nam Sudan phải áp dụng cắt điện luân phiên do thiếu dầu.
Ai Cập thậm chí yêu cầu các nhà hàng, quán cà phê và cửa hàng đóng cửa trước 21h nhằm giảm tiêu thụ năng lượng.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng giải pháp căn cơ nằm ở việc giảm phụ thuộc vào bên ngoài. Ông Neo Letswalo từ Đại học Johannesburg (Nam Phi) nhấn mạnh sự cần thiết phải thúc đẩy thương mại nội khối châu Phi, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào hàng hóa giá trị gia tăng từ nước ngoài.
Hiệp định Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA), được khởi động từ năm 2020, được kỳ vọng là chìa khóa cho mục tiêu này. Tuy nhiên, tiến độ triển khai còn chậm, khi mới chỉ hơn 20 trong số 55 quốc gia tham gia giao thương theo khuôn khổ này.
Các chuyên gia cho rằng châu Phi cần hướng tới tự chủ chiến lược thông qua tăng cường thương mại nội khối, đầu tư vào sản xuất trong nước, đặc biệt là thực phẩm và năng lượng, đồng thời xây dựng chuỗi giá trị khu vực bền vững.
Trong khi đó, thoả thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran chỉ mang lại khoảng thời gian “dễ thở” tạm thời. “Châu Phi không nên ăn mừng, mà cần điều chỉnh chiến lược”, ông Mulongo nhận định và nhấn mạnh rằng thỏa thuận này chỉ giúp giảm nguy cơ leo thang, chứ chưa thể giải quyết những điểm yếu mang tính cấu trúc của khu vực.
