Bằng tài năng văn võ song toàn, ông đã đi vào lịch sử của cả hai dân tộc Việt Nam và Trung Quốc với danh hiệu có một không hai của lịch sử: “Lưỡng quốc tướng quân” - vị tướng của cả hai nước. Đúng như câu thơ tôn vinh ông của Cao Văn Tuế: “Chí khí sông núi hai nước khắc/ Danh truyền sử sách vạn trang lưu”.
Người chiến sĩ cộng sản quốc tế kiên trung
Thiếu tướng Nguyễn Sơn tên thật là Vũ Nguyên Bác (còn có tên là Hồng Tú, Lý Đức Lan, Lý Anh Tự, Chu Ngạc Thần, Hồng Thủy), sinh ngày 1/10/1908 tại phố Yên Ninh, Hà Nội; quê quán làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm, Hà Nội.
Từ nhỏ được sống trong bầu không khí đấu tranh yêu nước của đồng bào cả nước, được nghe những câu chuyện về “Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục”, được đọc sách báo cách mạng tiến bộ của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc gửi về từ hải ngoại... nên ông sớm bộc lộ tư chất của một người có chí lớn, đầy bản lĩnh.
Cuộc đời ông có bước ngoặt lớn vào năm 1925, khi ông được liên lạc viên của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc là Nguyễn Công Thu đưa sang Quảng Châu (Trung Quốc). Sau đó ông được học lớp “chính trị đặc biệt” khóa 3. Từ đây, Vũ Nguyên Bác đã tìm được cho mình một con đường và đi cho đến hết cuộc đời 31 năm còn lại của mình, làm rạng danh cho gia đình, quê hương, đất nước.
Mùa xuân năm 1926, với tên gọi mới là Lý Anh Tự, ông cùng với lứa thanh niên hạt giống Lê Hồng Phong, Lê Quốc Vọng, Phùng Chí Kiên, Lương Văn Tri vào học Trường Quân sự Hoàng Phố - cái nôi đào tạo nhiều tướng lĩnh nổi tiếng của Trung Quốc. Với tố chất thông minh, ông tốt nghiệp khóa học xuất sắc và được giữ lại trường công tác. Tháng 8/1927, ông gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc và tham gia cuộc khởi nghĩa Quảng Châu.
Trong thời gian này, ông đổi tên thành “Hồng Thủy” – “nước lũ lớn”. Với cái tên này, ông đã hiến dâng những năm tháng đẹp nhất của đời mình cho sự nghiệp cách mạng Trung Hoa.
Chỉ trong vòng 3 năm, ông lần lượt được giao các trọng trách: Chính trị viên đại đội Trung đoàn C47 Hồng quân Trung Quốc; Chính ủy Trung đoàn 102, Chủ nhiệm chính trị Sư đoàn 34, Quân đoàn 12 Hồng quân… Ông là sĩ quan nước ngoài duy nhất giữ vị trí cao trong quân đội cách mạng Trung Quốc. Điều này không chỉ phản ánh năng lực cá nhân mà còn cho thấy sự tin tưởng đặc biệt của lãnh đạo Trung Quốc đối với ông.
Tháng 1/1934 ông được bầu làm Ủy viên Trung ương tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ hai nước Cộng hòa Xô viết Trung Hoa. Cuối năm 1934, ông được chỉ định vào “Đội trực thuộc”, Chính ủy viên chi bộ thuộc Trung đoàn cán bộ Đỏ, cùng với 20 vạn Hồng quân Trung Quốc tham gia cuộc Vạn lý Trường chinh. Ông là người Việt Nam duy nhất đi hết cuộc Vạn lý Trường chinh gian khổ và máu lửa của Hồng quân công nông Trung Quốc.
Với những đóng góp to lớn, năm 1955 ông được Nhà nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa phong quân hàm Thiếu tướng, được thưởng Huân chương Bát nhất hạng nhất và Huân chương Độc lập tự do hạng nhất.
Vị tướng văn võ toàn tài
Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thành công, ông trở về Tổ quốc với tên gọi Nguyễn Sơn.
Thời điểm ông đặt chân lên đất mẹ thì tiếng súng kháng thực dân Pháp đã vang lên ở Nam Bộ. Theo đề nghị của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, ngày 16/7/1946, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh giao làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam kiêm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Trung Bộ. Đây là một vinh dự và trọng trách trách lớn, nhưng cũng đồng thời cho thấy sự tín nhiệm của Đảng, Chính phủ và quân đội dành cho ông. Trên cương vị mới, ông cùng tập thể Ủy ban lãnh đạo quân và dân Nam Trung Bộ ngăn chặn thành công cuộc tiến công của quân Pháp, làm thất bại âm mưu của chúng đánh ra địa bàn chiến lược này, đặc biệt là vùng tự do Liên khu 5.
Là một nhà quân sự dày dạn kinh nghiệm, để có thể trường kỳ kháng chiến, ông đặc biệt quan tâm đến công tác đào tạo đội ngũ cán bộ chỉ huy. Ông chủ trương giao cho các chi đội của các tỉnh tự tổ chức các khóa đào tạo cán bộ cấp tiểu đội; còn Ủy ban Kháng chiến miền Nam tổ chức trường chính quy đào tạo cán bộ trung đội trở lên. Trường Sĩ quan Lục quân Quảng Ngãi là một trong số đó. Ông còn chủ trương tập trung "rèn cán, chỉnh quân" qua thực tế chiến đấu.
Giữa năm 1947, chiến sự leo thang ác liệt ở chiến trường Bình Trị Thiên, ông được điều về làm Khu trưởng Liên khu IV. Tại đây, trên cương vị mới, ông đã có nhiều cống hiến quan trọng trong việc đưa cuộc kháng chiến trên địa bàn vượt qua được thời kỳ "bĩ cực", giúp các tỉnh ở Liên khu IV xây dựng được các đơn vị chủ lực. Để có nguồn cán bộ bổ sung kịp thời cho mặt trận, ông cho thành lập ngay trường Quân chính của liên khu.
Ông cũng là người đưa ra hình thức huấn luyện độc đáo là "Đại đội tập" - một hình thức rèn luyện quân sự gắn với thực tiễn chiến đấu, được Đại tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá cao. Ông cũng thành lập các trường quân sự, tổ chức các lớp huấn luyện, viết tài liệu giảng dạy như “Dân quân – một lực lượng chiến lược”, có ý nghĩa nền tảng trong việc xây dựng quân đội chính quy của Việt Nam.
Với những đóng góp to lớn, đặc biệt trong xây dựng quân đội, năm 1948, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh phong quân hàm Thiếu tướng.
Ông trở thành Lưỡng quốc tướng quân đầu tiên trong lịch sử của cả hai dân tộc.
Là võ tướng nhưng Thiếu tướng Nguyễn Sơn luôn dành thời gian suy nghĩ cho sự nghiệp phát triển văn hóa, văn nghệ. Ông đã quy tụ được nhiều văn nghệ sĩ, trí thức tên tuổi để khu bộ khu IV trở thành “căn cứ địa văn hóa”... Chính ông cũng là người đề xuất mở Lớp văn hóa kháng chiến và cho mời nhiều nhà văn hóa lớn về giảng dạy. Ông cũng cho thành lập Báo Vệ quốc quân Khu IV và các đoàn văn công… được nhân dân yêu quý gọi là “ông tướng văn hóa” của Chiến khu IV.
Thiếu tướng Nguyễn Sơn còn là người giỏi nhiều thứ tiếng nước ngoài. Ông viết nhiều sách và hàng trăm bài báo, dịch nhiều tài liệu quân sự nước ngoài.
Đặc biệt, Thiếu tướng Nguyễn Sơn có niềm đam mê với Truyện Kiều. Giáo sư Đặng Thai Mai từng nhận xét: “Ông Sơn giảng Kiều còn hay hơn tôi” – một lời đánh giá cho thấy tầm hiểu biết và khả năng diễn đạt xuất sắc của ông.
Do nhiều năm chiến đấu gian khổ và mắc bệnh hiểm nghèo nên ngày 21/10/1956, Lưỡng quốc tướng quân Nguyễn Sơn trút hơi thở cuối cùng khi đang ở độ chín và tài năng đang nở rộ, trong nỗi tiếc thương khôn nguôi của quân đội và nhân dân hai nước Việt Nam - Trung Quốc.
Cuộc đời Thiếu tướng Nguyễn Sơn tuy ngắn nhưng thật hào hùng và tận hiến. Ông đã hiến trọn đời mình cho sự nghiệp cách mạng của hai nước, góp phần tô thắm tình hữu nghị truyền thống giữa hai nước Việt Nam - Trung Quốc.
