Lòng hồ khô cạn do hạn hán tại làng Bandai, huyện Pali, Ấn Độ. Ảnh: AFP/TTXVN (không được phép khai thác, sử dụng bởi bên thứ ba)
Lễ hội Raja - sự kiện truyền thống đánh dấu mùa mưa và khởi đầu vụ gieo trồng ở bang Odisha (Ấn Độ) - năm nay diễn ra dưới bầu trời không một hạt mưa. Khi hiện tượng siêu El Nino được dự báo gia tăng cường độ, hàng triệu nông dân đang đối mặt nguy cơ hạn hán, mất mùa và vòng xoáy nợ nần.
Siêu El Nino đe dọa mùa màng
Trong nhiều thế hệ, lễ hội Raja luôn là dịp người dân bang Odisha ở miền Đông Ấn Độ chào đón những cơn mưa gió mùa đầu tiên. Diễn ra từ ngày 14 đến 16/6 hằng năm, lễ hội mang ý nghĩa tôn vinh khả năng sinh sản, người phụ nữ và nữ thần Đất Basumati trong tín ngưỡng Hindu, đồng thời đánh dấu thời điểm nông dân bắt đầu xuống giống.
Thế nhưng năm nay, khi lễ hội diễn ra, những cánh đồng vẫn khô cằn và bầu trời trong xanh không một dấu hiệu của mưa. Mãi đến cuối tháng 6, gió mùa mới chính thức xuất hiện.
Dẫu vậy, không khí lễ hội vẫn mang đến chút niềm vui hiếm hoi cho phụ nữ nông thôn. Kasturi Gamango và Pramila Sabar, hai nông dân tại làng Laxmipur, cho biết trong ba ngày lễ, họ được nghỉ ngơi hoàn toàn, còn việc nấu nướng và dọn dẹp đều do đàn ông đảm nhận. Nhưng phía sau tiếng cười ấy là nỗi lo khi mùa mưa ngày càng đến muộn.
Các chuyên gia khí hậu quốc tế xác nhận năm nay thế giới bước vào giai đoạn "siêu El Nino", với cường độ dự báo tăng nhanh từ tháng 7 đến tháng 9.
Tại Ấn Độ, El Nino thường kéo theo lượng mưa suy giảm, thời tiết thất thường, nắng nóng kéo dài và nguy cơ hạn hán nghiêm trọng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn làm gia tăng tình trạng thiếu nước và gây áp lực lên nguồn điện.
Theo tờ The Guardian (Anh), lượng mưa trong tháng 6 tại Odisha thấp hơn khoảng 40% so với mức trung bình nhiều năm. Dù tháng 7 ghi nhận một số đợt mưa lớn, tình trạng khô hạn tích tụ từ đầu mùa vẫn chưa được cải thiện đáng kể. Bang này đã trải qua ít nhất 19 đợt hạn hán trong 50 năm qua.
Trong điều kiện hệ thống tưới tiêu còn hạn chế, nhiều nông dân vẫn quyết định gieo hạt vào cuối tháng 6, hy vọng mưa sẽ đến kịp để hạt giống nảy mầm.
Mất mùa kéo theo nợ nần
Mangala Sabar, 45 tuổi, vẫn nhớ rõ hai mùa El Nino trước khi gia đình ông liên tiếp thất bại trong việc cấy lúa và mất trắng vụ mùa.
Ký ức ấy cũng ám ảnh Sanjith Mandal, 24 tuổi. Sau hai năm mất mùa, gia đình anh phải vay 30.000 rupee với lãi suất cao để trang trải cuộc sống. Theo anh, gần như hộ gia đình nào trong vùng cũng từng rơi vào cảnh vay nợ vì sản xuất nông nghiệp thất bát.
Nitin Bassi, chuyên gia quản lý tài nguyên nước thuộc Hội đồng Năng lượng, Môi trường và Nước (CEEW), cho biết trong các năm El Nino, lượng mưa ít khiến đất không đủ độ ẩm để bổ sung nước cho hồ chứa, ao hồ và hệ thống thủy lợi. Điều này không chỉ ảnh hưởng vụ hè mà còn đe dọa nguồn nước cho các vụ mùa tiếp theo.
CEEW cũng cho biết gần một nửa diện tích đất canh tác ở Odisha vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào nước mưa, trong khi mùa gió mùa có xu hướng đến muộn hơn trong thập kỷ qua.
Ngoài trồng lúa, Mangala Sabar còn làm lao động xây dựng để nuôi gia đình bốn người. Nếu vụ mùa thuận lợi, số gạo thu hoạch đủ giúp gia đình chỉ phải mua thêm thực phẩm. Nhưng khi mất mùa, ông phải tìm thêm việc làm để có tiền mua gạo.
Tuy nhiên, công việc thời vụ cũng rất bấp bênh. Trung bình mỗi tháng ông chỉ có khoảng 15 ngày làm việc.
Tại làng Mali Jagannathpur, nhiều nông dân phải chờ nước từ hồ chứa được xả qua hệ thống kênh mương mới có thể xuống giống. Những cánh đồng không tiếp cận được nguồn nước này gần như phải bỏ không.
Thích ứng nhưng không thể mãi chống chọi
Theo Chandni Singh, chuyên gia thích ứng biến đổi khí hậu, nông dân Odisha vốn đã quen với hạn hán và luôn tìm cách thích ứng bằng cách thay đổi lịch gieo trồng, lựa chọn giống cây phù hợp hoặc tìm thêm nguồn thu nhập.
Tuy nhiên, khả năng thích ứng của các hộ nông dân không phải là vô hạn. Khi điều kiện canh tác ngày càng khó khăn, nhiều gia đình buộc phải rời quê để tìm việc làm, tạo nên làn sóng di cư vì sinh kế.
Nhằm hỗ trợ người dân, tổ chức Gram Vikas đã triển khai nhiều sáng kiến như xây dựng trạm dự báo thời tiết tại địa phương, lập bản đồ nước ngầm và phát triển các công trình giữ nước quy mô nhỏ. Cục Khí tượng Ấn Độ cũng cung cấp dự báo gió mùa sớm và gửi khuyến cáo trực tiếp đến hàng chục triệu nông dân qua điện thoại.
Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng người nông dân vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống như quan sát đất, cây cối, mây trời và trao đổi với cộng đồng hơn là các dữ liệu khí tượng.