Tỉnh Khánh Hòa tích cực triển khai số hóa, xây dựng “chủ quyền văn hóa số” nhằm khơi dậy nguồn lực văn hóa Chăm, mở rộng khả năng tiếp cận, tạo nền tảng cho văn hóa di sản chuyển mình từ “tài nguyên” thành “nguồn lực”, từ “tiềm năng” thành “sản phẩm văn hóa đặc sắc”. Việc này sẽ đóng góp trực tiếp vào sinh kế và tăng trưởng bền vững của tỉnh theo đúng tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Di sản hòa quyện cùng nhịp sống
Di sản văn hóa là nguồn lực cốt lõi để phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Trong dòng chảy lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam, văn hóa Chăm giữ một vị trí đặc thù với những giá trị nghệ thuật, tôn giáo và kiến trúc độc đáo. Hiện nay, dân tộc Chăm sinh sống tập trung nhiều ở các tỉnh Khánh Hòa, Lâm Đồng và An Giang. Dấu ấn văn hóa Chăm thể hiện rõ nét trong kiến trúc, điêu khắc, phong tục tập quán, lễ hội, tín ngưỡng, tôn giáo, tiếng nói, chữ viết, âm nhạc, nghệ thuật, hoa văn, làng nghề…
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Quốc Anh, Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn Dân tộc và Tôn giáo, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Khánh Hòa cho biết, văn hóa Chăm là một dòng chảy liên tục, đa sắc và vô cùng độc đáo. Từ mạng lưới các di tích vật thể quốc gia đặc biệt như tháp Ponagar, tháp Po Klong Garai, tháp Hòa Lai đến các di sản được UNESCO ghi danh như Nghệ thuật làm gốm của người Chăm. Văn hóa Chăm đang ẩn chứa trong mình những trầm tích lịch sử sâu dày. Sự đa dạng nội tại của cộng đồng người Chăm với hệ thống lễ hội truyền thống phong phú như Katê, Ramưwan, các làn điệu dân ca, dân vũ hòa quyện cùng âm thanh của trống Ginăng, trống Paranưng, kèn Saranai..., đã tạo nên một hệ sinh thái nhân văn vô cùng quyến rũ. Các tháp Chăm đều ẩn chứa trong mình những giá trị riêng biệt. Điển hình như tháp Bà Ponagar, đây không chỉ là một công trình kiến trúc gạch nung kỳ vĩ, mà còn là biểu tượng sinh động cho sự giao thoa, hòa hợp văn hóa sâu sắc giữa người Chăm và người Việt trong lịch sử. Đó là một không gian thiêng, một di sản sống đúng nghĩa khi vẫn đang là trung tâm thực hành tín ngưỡng hằng ngày của người dân. Sự đa dạng, chiều sâu tâm linh và tính nguyên bản ấy là chất liệu thượng hạng để xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa độc bản. Du khách trong và ngoài nước tìm đến với di sản Chăm là tìm đến với sự chân thực của trải nghiệm. Tài nguyên di sản Chăm vô cùng dồi dào, nhưng khai thác thế nào để không làm tổn thương đến bản sắc là câu chuyện cần sự cẩn trọng của khoa học.
Nhiều di sản văn hóa Chăm được số hóa phục vụ du khách tra cứu, tìm hiểu.
Tiến sĩ Trịnh Thị Thủy, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nêu rõ, di sản văn hóa Chăm không chỉ là tài sản quý giá của cộng đồng người Chăm mà còn là một phần không thể tách rời của nền văn hóa Việt Nam đa sắc màu. Đây cũng là nguồn lực đặc biệt quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm và du lịch sinh thái cộng đồng. Những năm qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách nhằm gìn giữ, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa các dân tộc. Nhiều dự án trùng tu Tháp Chăm, phục dựng lễ hội, truyền dạy nghề truyền thống được triển khai hiệu quả. Hoạt động du lịch gắn với di sản văn hóa Chăm cũng ngày càng được quan tâm, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế. Nhưng thực tiễn cũng cho thấy, tiềm năng từ văn hóa Chăm vẫn chưa được khai thác xứng tầm, nhiều di sản đứng trước nguy cơ xuống cấp, thiếu nguồn lực bảo tồn. Một số giá trị văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một. Sản phẩm du lịch còn đơn điệu, liên kết giữa các địa phương có di sản văn hóa Chăm còn chưa mạnh, sự tham gia của cộng đồng chưa thật sự bền vững.
Để phát huy giá trị di sản trở thành nguồn lực quan trọng, bền vững cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Trọng tâm là chuyển hóa di sản thành các sản phẩm của ngành công nghiệp văn hóa và du lịch. Để làm được điều đó, rất cần sự chung tay của cộng đồng, nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp và chính quyền địa phương.
Tạo xung lực phát triển trên môi trường số
Việc phát huy giá trị di sản văn hóa Chăm gắn với phát triển du lịch không chỉ là tôn vinh giá trị văn hóa truyền thống, mà còn khẳng định giá trị văn hóa của cộng đồng.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Quốc Anh Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn Dân tộc và Tôn giáo, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Khánh Hòa chia sẻ, trước nhu cầu phát triển càng càng mạnh của du lịch văn hóa, việc làm cho di sản sống động trở lại, mang tính hữu dụng là rất cần thiết. Khi văn hóa được bảo tồn đúng bản chất và phát huy một cách sáng tạo sẽ trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, phát triển ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội theo đúng tầm nhìn của Đại hội XIV của Đảng.
Tượng thờ Vua Po Klaong Girai được sử dụng mã QR Code để quét tra cứu.
Thạc sĩ Hoàng Thị Bích Hạnh, Thường trực Trung tâm Hỗ trợ chuyển đổi số báo chí, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu chiểu dữ liệu truyền thông số quốc gia (Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên mọi phương diện của đời sống xã hội, phương thức truyền thông di sản cũng đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, dịch chuyển từ truyền thông một chiều sang đa chiều dựa trên dữ liệu, tương tác và cá nhân hóa. Đối với văn hóa dân tộc Chăm - một kho tàng di sản đồ sộ với hệ thống tháp cổ, điêu khắc, bia ký, nghi lễ và các làng nghề truyền thống..., việc chuyển đổi này không chỉ đơn thuần là quảng bá hình ảnh mà còn mang ý nghĩa sống còn trong việc bảo tồn đúng bản chất, phát huy đúng chiều giá trị của di sản trong đời sống xã hội ngày nay. Trong kỷ nguyên số, du lịch không còn vận hành theo mô hình “quảng bá - thu hút” đơn thuần, mà đang chuyển dịch sang mô hình “trải nghiệm - hiểu biết - tương tác - bền vững”. Đây chính là thực tiễn, là yêu cầu mà du lịch văn hóa cần phải đáp ứng. Do đó, Khánh Hòa cần xây dựng “Kho tri thức di sản Chăm” (Tài nguyên di sản văn hóa Chăm) bằng cách phân nhóm đối tượng, chuẩn hóa dữ liệu 5 lớp, số hóa 3D. Đây là nền tảng để biến di sản thành tài nguyên số có thể tái sử dụng lâu dài. Cần thiết kế trải nghiệm “Học tập thông qua du lịch” theo hành trình người dùng, thực hiện đa phương thức tiếp cận bản đồ di sản số…, cho phép người dùng khám phá, tương tác và di chuyển tron không gian thực được số hóa hoặc không gian mô phỏng 3D; kết nối dữ liệu với vận hành du lịch bền vững.
Ông Lê Văn Hoa, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa thông tin, Sở đang đẩy mạnh việc số hóa các di sản văn hóa ở tỉnh thông qua phối hợp với Trung tâm Lưu chiểu dữ liệu truyền thông số quốc gia, triển khai tích hợp giải pháp số, hoàn thiện nền tảng số về di sản văn hóa Chăm. Sở đã ra mắt “Nền tảng số về di sản văn hóa Chăm tại Khánh Hòa”; xây dựng cổng thông tin: http://vanhoacham.khanhhoa.gov.vn/, nhằm phục vụ du khách trong nước và quốc tế tra cứu điểm đến, di tích, sự kiện, nội dung di sản. Đặc biệt, 5 địa điểm di tích và bảo tàng liên quan đến di sản văn hoá Chăm được lựa chọn để số hóa hiện vật 3D không gian bảo tàng Khánh Hòa, số hóa hiện vật và tài liệu liên quan tại các tháp ở tỉnh.
Việc chuyển đổi phương thức truyền thông bằng dữ liệu hóa là hướng đi tất yếu để di sản văn hóa Chăm được lưu giữ khoa học, kể lại thuyết phục và trải nghiệm sống động, giúp văn hóa không chỉ được bảo tồn trong bảo tàng mà còn thực sự lan tỏa, đóng góp vào sự phát triển du lịch, giáo dục và kinh tế của Khánh Hòa./.