Đây là nhận định của Phó Giáo sư Nguyễn Quốc Hưng - hiện đang công tác tại Viện Toán học và Khoa học hệ thống (AMSS), thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, về Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài, cũng như việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng luôn nhấn mạnh, việc đẩy mạnh thu hút giới trí thức, nhân tài người Việt đóng góp cho đất nước, khi gặp gỡ với cộng đồng người Việt trong các chuyến thăm nước ngoài gần đây.
Theo ông Nguyễn Quốc Hưng, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh vai trò của trí thức, nhân tài trong các chuyến công tác cho thấy sự quan tâm ở cấp cao nhất của lãnh đạo Đảng và Nhà nước ta. Đặt trong định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ông cho rằng đây là cơ hội để kết nối nguồn lực trí thức ở nước ngoài với những nhu cầu phát triển cụ thể trong nước.
Ông Nguyễn Quốc Hưng chia sẻ điều ông quan tâm nhất là khâu thực hiện. Theo ông, người làm khoa học thường cân nhắc những câu hỏi rất thực tế: “Có điều kiện để làm tốt công việc chuyên môn không? Có thể tiếp tục phát triển nghiên cứu và đào tạo người trẻ không? Nếu trở về lâu dài, cuộc sống gia đình có ổn định không? Giải quyết tốt những vấn đề ấy sẽ giúp sự đóng góp của giới trí thức trở nên bền vững”.
Từ kinh nghiệm làm việc tại Viện Toán học và Khoa học hệ thống (AMSS), thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, ông Nguyễn Quốc Hưng nhận thấy rằng sức hút đối với người làm khoa học đến từ cả thu nhập và môi trường làm việc. Thu nhập ổn định, đồng nghiệp giỏi, cơ hội đào tạo người trẻ và thời gian tập trung nghiên cứu đều rất quan trọng. Do đó, để thu hút được nhiều nhân tài và giới trí thức người Việt tại nước ngoài đóng góp công sức và trí tuệ cho sự phát triển của đất nước, ông Nguyễn Quốc Hưng đưa ra 4 đề xuất.
Thứ nhất, cần mở rộng các hình thức đóng góp, không nhất thiết phải trở về định cư lâu dài. Nhiều người có thể vừa giữ vị trí ở nước ngoài, vừa làm giáo sư thỉnh giảng, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, xây dựng nhóm nghiên cứu chung hoặc giảng dạy các khóa chuyên sâu tại Việt Nam. Cần có cơ chế hợp đồng và kinh phí phù hợp để những hợp tác này được duy trì thường xuyên. Các chương trình của Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) là một ví dụ đáng tham khảo để phát triển những mô hình phù hợp ở các lĩnh vực khác.
Thứ hai, cần bảo đảm kinh phí nghiên cứu ổn định trong nhiều năm và trao quyền tự chủ chuyên môn, gắn với trách nhiệm giải trình. Nhà khoa học cần chủ động xây dựng nhóm, lựa chọn hướng nghiên cứu và sử dụng kinh phí trong phạm vi được giao. Thủ tục nên đơn giản để họ dành nhiều thời gian hơn cho chuyên môn. Việc đánh giá cần phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực, chú trọng chất lượng công trình và đóng góp lâu dài, có sự tham gia của các chuyên gia uy tín trong nước và quốc tế.
Thứ ba, cần đầu tư cho người trẻ. Theo ông, học bổng tiến sĩ và thu nhập của nghiên cứu viên sau tiến sĩ phải đủ để nhà khoa học yên tâm theo đuổi nghiên cứu; đồng thời, cần tạo cơ hội làm việc với những nhóm nghiên cứu mạnh trong nước và quốc tế. Xây dựng một đội ngũ khoa học trẻ được đào tạo bài bản không chỉ góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu trong nước, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự hợp tác lâu dài với cộng đồng trí thức Việt Nam ở nước ngoài.
Thứ tư, bên cạnh việc thúc đẩy hợp tác trong giới nghiên cứu khoa học, cần xây dựng các chương trình hợp tác với các chuyên gia người Việt đang làm việc tại các tập đoàn công nghệ lớn và các cơ sở nghiên cứu, phát triển công nghệ. Trong những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và công nghệ sinh học, họ có thể tham gia tư vấn, đào tạo đội ngũ hoặc cùng triển khai các dự án cụ thể với trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp Việt Nam. Với những người trở về làm việc lâu dài, cần có chính sách đãi ngộ cạnh tranh, tương xứng với chuyên môn và trách nhiệm, đồng thời tạo điều kiện làm việc thuận lợi để họ phát huy năng lực.
