Phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc (TTXVN) đã có cuộc trao đổi với ông Phan Hồng Nguyên, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp) xung quanh vấn đề này.
Thưa ông, từ thực tiễn triển khai công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, xin ông chia sẻ những khó khăn trong việc đưa pháp luật đến gần hơn với người dân?
Khó khăn đầu tiên trong việc phổ biến, giáo dục PBGDPL cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là rào cản về ngôn ngữ và khả năng tiếp nhận thông tin pháp luật. Ở một số địa bàn, người dân còn hạn chế trong sử dụng tiếng Việt, nhất là người cao tuổi, người ít có điều kiện tiếp cận giáo dục và người sống ở vùng sâu, vùng xa. Trong khi đó, nhiều quy định pháp luật được diễn đạt bằng ngôn ngữ chuyên môn, có tính khái quát cao, khó hiểu ngay cả khi được phổ biến bằng tiếng Việt.
Đồng bào dân tộc thiểu số thường cư trú trên địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông đi lại khó khăn, khiến việc tổ chức các hoạt động PBGDPL tại cơ sở mất nhiều thời gian và nguồn lực. Tại một số địa bàn, hạ tầng công nghệ thông tin, kết nối Internet và chất lượng viễn thông còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thông tin pháp luật của người dân.
Mặt khác, nội dung và phương thức phổ biến chưa thực sự sát với nhu cầu, đặc điểm của từng cộng đồng. Các dân tộc, vùng miền và nhóm dân cư có sự khác biệt về ngôn ngữ, trình độ học vấn, sinh kế, phong tục, điều kiện kinh tế và khả năng tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, việc lựa chọn nội dung, phương thức PBGDPL vẫn còn tình trạng chưa căn cứ vào từng dân tộc thiểu số, địa bàn nên hiệu quả sẽ bị hạn chế.
Ngoài ra, đội ngũ làm công tác PBGDPL tại cơ sở còn hạn chế về năng lực và điều kiện hoạt động. Đội ngũ công chức tư pháp, báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật, người có uy tín trong cộng đồng và các lực lượng tham gia vận động quần chúng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, chất lượng và điều kiện hoạt động của đội ngũ này chưa đồng đều giữa các địa bàn. Thực tế, vẫn còn thiếu người vừa có kiến thức pháp luật, vừa am hiểu phong tục, tập quán và biết sử dụng tiếng dân tộc tại địa bàn.
Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2026 được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý mới cho công tác này. Theo ông, những điểm mới nào sẽ tạo thuận lợi rõ nét nhất cho việc phổ biến, giáo dục pháp luật cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi?
Ngày 23/8/2026, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật số 12/2026/QH16 với nhiều điểm mới quan trọng, trong đó lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm.
Điều 16, Luật PBGDPL năm 2026 quy định một số đối tượng đặc thù gồm: Người dân tộc thiểu số; người dân cư trú ở vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; người thuộc hộ nghèo, người thuộc hộ cận nghèo...
Điều 17 quy định chính sách PBGDPL cho đối tượng đặc thù nói chung và đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng. Luật giao Chính phủ quy định chi tiết Điều này. Do vậy, Bộ Tư pháp đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật PBGDPL năm 2026. Trong đó, quy định cụ thể nội dung, hình thức, cách thức PBGDPL cho đồng bào dân tộc thiểu số theo hướng tập trung vào nội dung pháp luật thiết thực, gần gũi với đời sống, sinh hoạt, lao động, học tập của bà con.
Việc PBGDPL tập trung vào các quy định pháp luật về quyền con người, quyền công dân; tín ngưỡng - tôn giáo; đất đai, bảo vệ rừng, tài nguyên thiên nhiên; hôn nhân và gia đình; phòng, chống ma túy, mua bán người và an ninh biên giới và nội dung khác phù hợp với nhu cầu của đối tượng dựa trên kết quả khảo sát, đánh giá thực tế.
Về hình thức PBGDPL: Phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín và lực lượng báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật tại cơ sở để thực hiện PBGDPL; Lồng ghép phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua các hoạt động văn hóa, sinh hoạt cộng đồng, chú trọng thông qua các lễ hội truyền thống, ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, sinh hoạt tại nhà văn hóa cộng đồng; Tổ chức các hội thi tìm hiểu pháp luật; Sử dụng linh hoạt ngôn ngữ và tài liệu trực quan sinh động; Sử dụng hệ thống phát thanh, truyền thanh cơ sở; tổ chức các đợt phổ biến, giáo dục pháp luật trực tiếp tại cơ sở; tổ chức các phiên tòa giả định.
Ngoài ra, Luật PBGDPL năm 2026 quy định mới chính sách ưu tiên ưu tiên kinh phí phổ biến, giáo dục pháp luật cho đối tượng đặc thù. Đồng thời, luật cũng quy định cụ thể trách nhiệm phổ biến, giáo dục pháp luật của cơ quan, tổ chức cho đối tượng đặc thù.
Các quy định mới trên đây tạo cơ sở pháp lý quan trọng trong việc đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả PBGDPL cho đối tượng đặc thù, trong đó có vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, góp phần nâng cao hiểu biết, khả năng tiếp cận pháp luật, ý thức chấp hành pháp luật cho đối tượng đặc thù, để không ai bị bỏ lại phía sau.
Theo ông, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần được đổi mới như thế nào để chuyển từ “đưa pháp luật đến với người dân” sang giúp người dân chủ động tìm hiểu, sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình?
Theo quy định của Luật PBGDPL năm 2026, tinh thần đổi mới xuyên suốt là chuyển đổi mạnh mẽ tư duy, phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật từ cung cấp thông tin pháp luật một chiều sang kiến tạo, thiết lập môi trường, các điều kiện cần thiết để tạo thuận lợi cho người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số và đối tượng đặc thù trong tiếp cận pháp luật; chuyển từ thụ động tiếp nhận sang chủ động tiếp cận, tìm hiểu, học tập pháp luật thông qua các hình thức mới, hiệu quả, ứng dụng công nghệ số.
Với tư duy và cách tiếp cận như vậy, Điều 12, Điều 13 Luật PBGDPL năm 2026 quy định về ứng dụng công nghệ số, chuyển đổi số trong PBGDPL, trong đó quy định về PBGDPL trên cổng, trang thông tin điện tử, báo chí, phương tiện thông tin đại chúng...
Cổng Pháp luật quốc gia được xác định là nền tảng số quốc gia về pháp luật dùng chung cho các ngành, lĩnh vực, tạo điều kiện cho cơ quan, tổ chức, cá nhân, người dân, doanh nghiệp tiếp cận pháp luật, PBGDPL. Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn, các cơ quan nhà nước có trách nhiệm chuẩn hóa, cập nhật, chia sẻ, quản lý dữ liệu pháp luật thuộc phạm vi quản lý trên Cổng Pháp luật quốc gia.
Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm thực hiện PBGDPL thông qua nền tảng số, mạng xã hội, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân chủ động tiếp cận pháp luật.
Với quy định này, việc PBGDPL cho đồng bào dân tộc thiểu số trong thời gian tới sẽ kết hợp hài hòa, phù hợp giữa hình thức truyền thống đang hiệu quả như: Phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín và quân đội nhân dân, công an nhân dân, báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật; lồng ghép PBGDPL thông qua các hoạt động văn hóa, sinh hoạt cộng đồng, chú trọng thông qua các lễ hội truyền thống, ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, sinh hoạt tại nhà văn hóa cộng đồng; tài liệu ngắn gọn, dễ hiểu, được dịch ra tiếng dân tộc..., đồng thời tăng cường ứng dụng nền tảng số, mạng xã hội, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để đồng bào dân tộc thiểu số thuận lợi trong chủ động tiếp cận, tìm hiểu pháp luật.
Gần đây nhất, Cuộc thi trực tuyến "Tìm hiểu Hiến pháp và pháp luật" trên Cổng Pháp luật quốc gia do Bộ Tư pháp tổ chức đã ghi nhận gần 2,6 triệu lượt người tham gia. Đáng chú ý, cả 54/54 dân tộc đều có người tham gia cuộc thi, cho thấy người dân ngày càng quan tâm và chủ động tìm hiểu pháp luật, qua đó nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cuộc sống.
Cổng pháp luật quốc gia là nền tảng số giúp người dân chủ động tìm hiểu, học tập pháp luật.
Trong thời gian tới, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp sẽ tập trung vào những giải pháp đột phá nào để nâng cao hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, thưa ông?
Trong thời gian tới, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp sẽ tập trung tham mưu chỉ đạo, hướng dẫn thực hiện 4 giải pháp sau đây.
Thứ nhất, hình thành cơ chế phối hợp, hỗ trợ giữa đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở, tuyên truyền viên, hòa giải viên, người có uy tín trong cộng đồng trong PBGDPL, hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận pháp luật ở cơ sở bảo đảm thuận lợi, thuận tiện.
Thứ hai, tăng cường tập huận, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng PBGDPL, hòa giải ở cơ sở cho đội ngũ báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật, người có uy tín, kỹ năng hòa giải ở cơ sở. Bên cạnh đó, tổ chức bồi dưỡng tiếng dân tộc thiểu số bằng các ngôn ngữ phù hợp cho đội ngũ này.
Thứ ba, biên soạn, cung cấp tài liệu PBGDPL cho đội ngũ báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật, người có uy tín, hòa giải viên vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi bằng chữ phổ thông hoặc song ngữ chữ phổ thông và chữ dân tộc thiểu số để thực hiện PBGDPL cho nhân dân bằng hình thức phù hợp.
Thứ tư, tăng cường chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ số, mạng xã hội, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong PBGDPL, trong đó, tiếp tục phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động của Cổng Pháp luật quốc gia với những chuyên mục phục vụ nhu cầu tìm hiểu pháp luật của đồng bào dân tộc thiểu số.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
