Số hóa để bảo tồn vùng trà cổ thụ
Trà Shan Tuyết cổ thụ là nguồn tài nguyên quý, gắn với điều kiện tự nhiên, tri thức canh tác và văn hóa của đồng bào các dân tộc vùng cao. Tuy nhiên, những cây trà cổ thụ thường phân bố rải rác trên các sườn núi, địa hình hiểm trở, gây khó khăn cho công tác quản lý, bảo tồn và khai thác bền vững.
Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước. Việc đưa công nghệ vào quản lý vùng nguyên liệu trà không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn góp phần gìn giữ nguồn gen quý, tạo nền tảng phát triển thương hiệu trà Việt Nam.
Theo PGS.TS Tạ Thị Thảo, nguyên Trưởng bộ môn Hóa phân tích, Khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, việc duy trì và gìn giữ trà Shan Tuyết cổ thụ hiện nay là nhiệm vụ cấp bách. Những tiến bộ trong nông nghiệp thông minh, đặc biệt là ứng dụng cảm biến (sensor) và hệ thống Internet vạn vật (IoT), có thể hỗ trợ theo dõi chất lượng đất, nước, phân bón cũng như các điều kiện canh tác.
Tuy nhiên, quá trình ứng dụng công nghệ tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Chi phí đầu tư ban đầu cho hệ thống canh tác thông minh còn cao so với khả năng của nhiều hộ nông dân. Điều kiện thời tiết khắc nghiệt tại vùng núi, đặc biệt là mưa bão, lũ lụt, cũng có thể ảnh hưởng đến thiết bị và hệ thống giám sát. Bên cạnh đó, các cảm biến cần được kiểm tra, hiệu chuẩn thường xuyên để bảo đảm độ chính xác của dữ liệu.
Theo PGS.TS Tạ Thị Thảo, ứng dụng khoa học, công nghệ là yêu cầu tất yếu, nhưng cần có lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế. Dữ liệu thu thập phải bảo đảm độ tin cậy, qua đó hỗ trợ người dân điều chỉnh quy trình canh tác, đồng thời phục vụ mục tiêu bảo tồn nguồn gen và phát triển các sản phẩm chế biến từ trà cổ thụ có chất lượng cao.
Một trong những hướng đi quan trọng là xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc xuyên suốt, từ vùng trồng, quá trình chăm sóc, thu hái đến chế biến và phân phối sản phẩm. Khi mỗi vùng nguyên liệu và sản phẩm có hồ sơ dữ liệu minh bạch, người tiêu dùng, doanh nghiệp và cơ quan quản lý đều có thể tiếp cận thông tin cần thiết.
PGS.TS Tạ Thị Thảo cho rằng, truy xuất nguồn gốc hiện là yêu cầu bắt buộc khi tham gia hệ thống thương mại toàn cầu. Việc chuyển đổi sang các nền tảng số trong quản lý nông sản, sản phẩm chế biến sẽ giúp minh bạch hóa thông tin, kết hợp với kiểm nghiệm chất lượng để nâng cao uy tín và bảo vệ thương hiệu lâu dài.
Để hệ thống này hoạt động hiệu quả, cần sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Trong đó, dữ liệu về thửa đất, quy trình canh tác, nhật ký sản xuất của các hộ nông dân cần được ghi chép, kiểm tra và chuẩn hóa. Người dân cũng cần được tập huấn bài bản để có thể sử dụng các nền tảng số trong quá trình sản xuất
Đổi mới sáng tạo, nâng tầm sản phẩm trà Việt
Không chỉ dừng lại ở bảo tồn vùng nguyên liệu, Nghị quyết 57 còn đặt ra yêu cầu đổi mới hoạt động sản xuất, chế biến và thương mại hóa sản phẩm. Đây là cơ hội để doanh nghiệp trà chuyển từ khai thác nguyên liệu thô sang phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.
Theo ông, đổi mới sáng tạo là sự chấp nhận thay đổi những cách làm cũ để tìm ra phương thức mới mang lại giá trị và hiệu quả kinh tế cao hơn. Cơ hội đó được mở rộng từ sản xuất, chế biến đến phân phối và quảng bá sản phẩm trà trong nước cũng như quốc tế.
Tuy nhiên, cùng với cơ hội là áp lực cạnh tranh. Doanh nghiệp không chỉ cần đổi mới sản phẩm mà còn phải làm chủ công nghệ, khoa học kỹ thuật và các nền tảng truyền thông. Nếu không nắm bắt được tiến bộ công nghệ và nhu cầu thị trường, doanh nghiệp có thể bị tụt lại phía sau.
Thực tế, xu hướng chế biến sâu đang mở ra những hướng phát triển mới cho ngành trà. Theo TS Bùi Hữu Dược, đây là bước phát triển mới trong quá trình chế biến trà Việt Nam, từ trà tươi, trà khô, các phẩm trà đến cao trà.
Thông qua công đoạn chiết xuất từ lá trà tươi, cao trà tạo ra một dạng sản phẩm có đặc trưng riêng, thuận tiện cho bảo quản, vận chuyển và sử dụng. Người dùng không nhất thiết phải có ấm chén hay các điều kiện pha trà truyền thống mà vẫn có thể thưởng thức sản phẩm.
Tuy nhiên, để sản phẩm có thể tiếp cận thị trường quốc tế, việc nghiên cứu, làm rõ nguồn gốc nguyên liệu, thành phần, hoạt chất và hàm lượng trong sản phẩm cần được thực hiện bài bản, khoa học. Đây là cơ sở để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, xác định đặc tính sản phẩm và cung cấp thông tin minh bạch cho người tiêu dùng.
Từ thực tiễn nhiều năm nghiên cứu và sản xuất trà, Nghệ nhân trà Lê Hoa, Giám đốc Công ty Vườn Táo Cổ, cho biết doanh nghiệp hiện có khoảng 500 ha vùng nguyên liệu, gồm trà xanh và trà Shan Tuyết. Ngay từ khi bắt tay nghiên cứu các sản phẩm bào chế từ trà, doanh nghiệp đã xác định chuẩn hóa vùng nguyên liệu là khâu quan trọng, quyết định chất lượng và giá trị thương hiệu. Công ty đã tiến hành các thủ tục chứng nhận di sản đối với những gốc trà Shan Tuyết cổ thụ trong vùng nguyên liệu.
Nghệ nhân Lê Hoa chia sẻ: "Vùng nguyên liệu trà Shan Tuyết của chúng tôi đã được Cục Di sản chứng nhận là vùng nguyên liệu di sản. Từ việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu kết hợp chuẩn hóa công nghệ, chúng ta có thể chế biến ra các sản phẩm từ nguồn nguyên liệu rõ ràng về nguồn gốc xuất xứ, với giá thành ổn định hơn, cao hơn; qua đó nâng cao chất lượng thương hiệu trà Việt Nam và các sản phẩm từ trà Việt Nam, như cao trà. Mỗi sản phẩm khi ra thị trường, đi vào đời sống của nhân dân đều phải sạch, an toàn, đồng thời đủ điều kiện tiếp cận thị trường quốc tế, khẳng định uy tín thương hiệu trà Việt Nam".
Theo nghệ nhân Lê Hoa, mục tiêu của doanh nghiệp không chỉ là chuẩn hóa vùng trồng riêng lẻ mà còn mong muốn phối hợp với các cơ quan chức năng để xây dựng hệ thống dữ liệu, giúp vùng nguyên liệu được quản lý và chứng thực. Khi kết nối với nền tảng truy xuất nguồn gốc quốc gia, người tiêu dùng có thể kiểm tra thông tin về vùng trồng, quy trình sản xuất và xuất xứ sản phẩm.
Thực tế, Việt Nam có lợi thế về tài nguyên nông nghiệp và sự đa dạng của các vùng nguyên liệu trà. Tuy nhiên, truy xuất nguồn gốc vẫn là thách thức khi đưa sản phẩm vào những thị trường khó tính. Sản xuất còn phân tán, quy mô hộ gia đình chiếm tỷ trọng lớn, việc ghi chép nhật ký canh tác và ứng dụng công nghệ số trong quản lý vùng trồng chưa đồng bộ. Điều này gây khó khăn cho việc kiểm soát chất lượng, xác thực nguồn gốc và xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch.
Nghị quyết 57 không chỉ mở ra cơ hội ứng dụng công nghệ trong sản xuất trà mà còn tạo động lực thay đổi phương thức quản lý, bảo tồn và khai thác tài nguyên bản địa. Khi vùng nguyên liệu được chuẩn hóa, quy trình sản xuất được kiểm soát và sản phẩm có nguồn gốc minh bạch, trà Việt Nam sẽ có thêm nền tảng để nâng cao giá trị, khẳng định thương hiệu và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
