Bản sắc văn hóa được tái hiện sinh động
Diễn ra từ ngày 9 đến 11/10, Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV năm 2026 quy tụ các nghệ nhân, diễn viên, vận động viên và đồng bào dân tộc Mông đến từ 11 tỉnh, gồm: Điện Biên, Tuyên Quang, Phú Thọ, Thái Nguyên, Sơn La, Cao Bằng, Lai Châu, Lào Cai, Thanh Hóa, Nghệ An và Đắk Lắk. Đây không chỉ là dịp để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu mà còn tạo không gian giới thiệu những nét văn hóa đặc sắc được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Tại các không gian văn hóa, người dân và du khách có thể trực tiếp tìm hiểu những công đoạn tạo nên trang phục truyền thống của người Mông. Từ se sợi, dệt vải lanh, vẽ sáp ong đến thêu hoa văn, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Những họa tiết trên trang phục không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn thể hiện quan niệm và bản sắc của cộng đồng.
Trong không gian giới thiệu văn hóa dân tộc Mông tỉnh Lào Cai, chị Sùng Thị Xoa, xã Bắc Hà trực tiếp giới thiệu các công đoạn hoàn thiện trang phục truyền thống của người Mông Hoa. Việc mang sản phẩm và kỹ thuật thủ công truyền thống đến ngày hội là cơ hội để chị quảng bá nét đẹp văn hóa quê hương, giúp du khách hiểu hơn về sự khéo léo, tỉ mỉ của đồng bào. Chị mong muốn du khách thêm yêu mến văn hóa dân tộc Mông, tìm đến Bắc Hà để khám phá, trải nghiệm những nét văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Cũng mang đến ngày hội những giá trị văn hóa đặc sắc, không gian văn hóa của đồng bào dân tộc Mông tỉnh Điện Biên giới thiệu nghề dệt vải, vẽ sáp ong trên trang phục, nghề rèn truyền thống và kỹ thuật chế tác khèn Mông. Qua đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, những công đoạn lao động thủ công được tái hiện sinh động giúp người xem hiểu hơn về quá trình tạo ra các sản phẩm gắn bó với đời sống đồng bào.
Chị Giàng Thị Po, xã Nà Tấu, tỉnh Điện Biên cho biết, mỗi sản phẩm thủ công đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì và kinh nghiệm của người làm nghề. Thông qua hoạt động trình diễn, chị mong muốn quảng bá nghề truyền thống, đưa những giá trị văn hóa của dân tộc mình đến gần hơn với du khách.
Bên cạnh nghề dệt vải lanh, vẽ sáp ong, thêu trang phục hay nghề rèn, các không gian văn hóa còn giới thiệu cách làm bánh dày, các sản phẩm thủ công và sản vật địa phương. Tiếng búa rèn, nhịp giã bánh dày cùng hình ảnh những người phụ nữ cần mẫn bên khung dệt tạo nên không khí sinh hoạt đặc trưng của vùng cao. Mỗi hoạt động góp phần tái hiện đời sống lao động, tập quán và nét văn hóa riêng của cộng đồng người Mông ở các địa phương.
Các hoạt động biểu diễn khèn Mông, dân ca, dân vũ, trình diễn trang phục truyền thống và trò chơi dân gian như ném pa pao, tù lu, đẩy gậy, kéo co cũng mang đến không khí sôi nổi. Qua đó, những giá trị văn hóa được thể hiện đa dạng, từ nghệ thuật trình diễn, trang phục, ẩm thực đến phong tục và sinh hoạt cộng đồng. Sự tham gia của các đoàn đến từ nhiều tỉnh giúp người dân có cơ hội giới thiệu nét riêng; đồng thời học hỏi cách gìn giữ, phát huy bản sắc trong đời sống hiện đại.
Bảo tồn văn hóa gắn với phát triển sinh kế
Theo ông Trịnh Ngọc Chung, Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam, Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV là sự kiện có ý nghĩa chính trị, văn hóa và xã hội quan trọng đối với cộng đồng dân tộc Mông. Đây cũng là dịp cụ thể hóa sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thông qua những hoạt động thiết thực, tạo điều kiện để đồng bào trực tiếp tham gia gìn giữ và giới thiệu di sản của mình.
Đặc biệt, theo ông Trịnh Ngọc Chung, bảo tồn văn hóa không có nghĩa giữ nguyên mọi giá trị trong trạng thái tĩnh hay “đóng băng” văn hóa. Những giá trị truyền thống cần được tiếp tục gìn giữ; đồng thời phát huy phù hợp với điều kiện thực tiễn, gắn với phát triển kinh tế, tạo sinh kế bền vững và nâng cao đời sống đồng bào. Khi văn hóa được đưa vào các hoạt động du lịch, giới thiệu sản phẩm thủ công, quảng bá ẩm thực và trải nghiệm cộng đồng, những giá trị vốn có có thể trở thành nguồn lực đóng góp cho phát triển địa phương.
Từ góc độ đó, ngày hội không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu bản sắc văn hóa mà còn mở ra cơ hội kết nối giữa bảo tồn và phát triển. Các sản phẩm thủ công, trang phục truyền thống, nghề rèn, ẩm thực và nghệ thuật dân gian có thể được quảng bá rộng rãi hơn, tạo thêm cơ hội để người dân phát huy kỹ năng, nâng cao giá trị sản phẩm và cải thiện thu nhập. Tuy nhiên, để những tiềm năng ấy trở thành sinh kế thực chất, cần có sự đồng hành lâu dài của các cấp, ngành và chính cộng đồng chủ thể văn hóa.
Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam nhấn mạnh, vai trò của cộng đồng trong bảo tồn, phát huy bản sắc dân tộc. Đồng bào không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là chủ thể sáng tạo, thực hành, gìn giữ và trao truyền văn hóa.
Các nghệ nhân, người có uy tín và những người nắm giữ tri thức truyền thống cần được tôn vinh, tạo điều kiện để tiếp tục truyền dạy nghề, kỹ năng và phong tục cho thế hệ sau. Những mô hình bảo tồn hiệu quả từ cộng đồng cũng cần được chia sẻ, nhân rộng để văn hóa hiện diện thường xuyên trong đời sống.
Theo ông Trịnh Ngọc Chung, chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành những việc làm cụ thể tại cơ sở. Trong bối cảnh tăng cường phân cấp, phân quyền, chính quyền địa phương nhất là cấp xã giữ vai trò quan trọng trong tổ chức thực hiện các chương trình bảo tồn văn hóa.
Cùng với nâng cao nhận thức và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, cần quan tâm bố trí nguồn lực, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng kiến thức và hỗ trợ đồng bào để các hoạt động bảo tồn không chỉ dừng ở phong trào mà tạo ra lợi ích thiết thực.
Thực tế tại các không gian văn hóa của ngày hội cho thấy, khi được tạo điều kiện trình diễn, giới thiệu nghề truyền thống, nghệ nhân và người dân có thêm cơ hội khẳng định giá trị tri thức của cộng đồng. Sự quan tâm của du khách cũng góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ bản sắc, nhất là đối với những nghề đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và đang đứng trước nguy cơ mai một nếu thiếu người tiếp nối.
Với sự tham gia của 11 tỉnh, Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông lần thứ IV năm 2026 tại Điện Biên tạo không gian giao lưu, kết nối cộng đồng, góp phần tăng cường sự hiểu biết, đoàn kết giữa các dân tộc. Những bộ trang phục rực rỡ, sản phẩm thủ công tinh xảo, tiếng khèn và các trò chơi dân gian không chỉ làm nên sắc màu riêng của ngày hội mà còn phản ánh sức sống của văn hóa Mông trong đời sống hôm nay.
Giữ gìn bản sắc vì thế không chỉ là lưu giữ những giá trị của quá khứ mà còn là tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục được thực hành, trao truyền và phát triển trong cộng đồng. Khi người dân thực sự là chủ thể, các nghệ nhân được tôn vinh, nghề truyền thống có cơ hội tạo sinh kế và chính sách được triển khai hiệu quả từ cơ sở, văn hóa sẽ trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số; đồng thời vun đắp khối đại đoàn kết toàn dân tộc.