Trong 4 năm học tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Đặng Thị Thương đạt nhiều thành tích như Sinh viên 5 tốt cấp Trung ương năm học 2024-2025, hai năm liên tiếp là Sinh viên 5 tốt tiêu biểu cấp tỉnh, Sinh viên xuất sắc cấp Đại học và nhiều học kỳ nhận học bổng loại Xuất sắc. Bên cạnh học tập, Thương tích cực nghiên cứu khoa học, trong đó có các đề tài về lịch sử, văn hóa và văn hóa Dao Đỏ.
Đặc biệt, khóa luận tốt nghiệp “Nghi lễ vòng đời của người Dao Đỏ ở xã Mỏ Vàng, tỉnh Lào Cai” đạt 95/100 điểm, xếp loại Xuất sắc. Sau khi tốt nghiệp, Thương tiếp tục học tập, trau dồi chuyên môn với mong muốn trở thành giáo viên và trở về quê hương.
Vượt khó học tập, tìm về văn hóa quê hương
Ngày nhận tin trúng tuyển đại học, Đặng Thị Thương vừa mừng vừa lo. Với gia đình em, việc con gái bước vào giảng đường đại học là niềm vui nhưng cũng đi kèm nhiều áp lực về kinh tế.
Để con gái có máy tính và những vật dụng cần thiết cho học tập, bố mẹ Thương phải chạy vạy vay 20 triệu đồng. Với gia đình em khi ấy, đó là khoản tiền không nhỏ đối với những người làm nông.
“Em thương bố mẹ và luôn tự nhủ phải cố gắng để không phụ sự hy sinh ấy”, Thương chia sẻ.
Bước vào Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Thương chọn ngành Sư phạm Lịch sử vì yêu thích môn học này. Càng học, em càng nhận ra lịch sử không chỉ nằm trong sách vở mà còn hiện diện trong đời sống, phong tục và ký ức của mỗi cộng đồng.
Bốn năm đại học, Thương vừa duy trì thành tích học tập tốt, vừa tích cực tham gia nghiên cứu khoa học, hoạt động Đoàn - Hội và tình nguyện. Em nhiều học kỳ nhận học bổng loại Xuất sắc, đạt danh hiệu Sinh viên 5 tốt cấp Trung ương năm học 2024-2025, hai năm liên tiếp là Sinh viên 5 tốt tiêu biểu cấp tỉnh và danh hiệu Sinh viên xuất sắc cấp Đại học.
Với Thương, những thành tích ấy không chỉ là sự ghi nhận cho nỗ lực cá nhân.
“Em nghĩ điều mình nhận được lớn nhất không chỉ là tấm bằng tốt nghiệp hay những danh hiệu, mà là sự trưởng thành. Khoản vay 20 triệu đồng mà bố mẹ vay cho em nhập học luôn nhắc em rằng cơ hội học tập không tự nhiên mà có. Đó là điều em cần trân trọng và tiếp tục biến thành động lực để cố gắng”, Thương nói.
Càng học Lịch sử, Thương càng nhận ra những giá trị văn hóa của mỗi cộng đồng cũng là một phần quan trọng làm nên lịch sử. Là người Dao Đỏ ở Mỏ Vàng, em nhận thấy nhiều giá trị văn hóa rất gần gũi nhưng bản thân chưa thực sự hiểu sâu. Vì thế, Thương đã chọn đề tài “Nghi lễ vòng đời của người Dao Đỏ ở xã Mỏ Vàng, tỉnh Lào Cai” làm khóa luận tốt nghiệp.
Khóa luận đạt 95/100 điểm, xếp loại Xuất sắc. Thương cũng là đồng tác giả một số bài báo khoa học, trong đó có nghiên cứu về vai trò của Thầy Tào trong nghi lễ vòng đời của người Dao Đỏ ở Mỏ Vàng.
Quá trình nghiên cứu giúp Thương nhận ra đằng sau những nghi lễ quen thuộc là những giá trị về gia đình, đạo lý, tín ngưỡng, sự gắn kết cộng đồng và ý thức về cội nguồn.
“Điều khiến em suy nghĩ nhiều là có những giá trị vốn rất quen thuộc với thế hệ ông bà, cha mẹ nhưng lại ngày càng xa với một bộ phận người trẻ. Vì vậy, với em, nghiên cứu văn hóa quê hương không chỉ bắt đầu từ tình yêu mà còn là trách nhiệm tìm hiểu, ghi chép và góp phần trao truyền những giá trị ấy”, Thương chia sẻ.
Theo Thương, muốn giữ được văn hóa trước hết người trẻ phải hiểu và thấy được ý nghĩa của những giá trị truyền thống đối với chính mình. Việc bảo tồn không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi mà cần tạo cơ hội để người trẻ trực tiếp tiếp cận văn hóa.
Nhà trường có thể đưa những nội dung về văn hóa địa phương vào hoạt động giáo dục; cộng đồng tạo thêm không gian để người trẻ gặp gỡ nghệ nhân, Thầy Tào, người cao tuổi và trực tiếp tìm hiểu những tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ.
“Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như trong quá khứ. Cần giữ những giá trị cốt lõi nhưng đổi mới cách trao truyền”, Thương nói.
Ước mong trở về gieo chữ nơi bản làng
Suy nghĩ về việc bảo tồn văn hóa cũng khiến Thương quan tâm đến vai trò của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Những công nghệ mới không chỉ dành cho các lĩnh vực hiện đại mà còn có thể mở ra cách làm mới trong lưu giữ văn hóa truyền thống.
Nếu có điều kiện tiếp tục nghiên cứu, Thương muốn xây dựng một kho tư liệu số về văn hóa Dao Đỏ ở Mỏ Vàng, ghi lại những nghi lễ, làn điệu dân ca, tiếng nói, chữ viết, trang phục và tri thức của các nghệ nhân, Thầy Tào bằng hình ảnh, video và bản ghi âm.
Theo Thương, số hóa văn hóa cần đi cùng tìm hiểu, chọn lọc, kiểm chứng và hệ thống hóa. Những tri thức thuộc về cộng đồng cũng cần được tôn trọng, việc phổ biến phải có sự đồng thuận phù hợp.
Bên cạnh lưu giữ, Thương muốn đưa những tư liệu ấy đến gần hơn với người trẻ qua video, podcast, bài học trực tuyến hoặc các sản phẩm trực quan.
“Em nghĩ người trẻ dân tộc thiểu số không chỉ là người tiếp nhận công nghệ mà còn có thể chủ động sử dụng công nghệ để giải quyết những vấn đề của cộng đồng mình. Với em, đó có thể bắt đầu từ một việc rất cụ thể là dùng công nghệ để giữ lại những giá trị văn hóa có nguy cơ mai một”, Thương chia sẻ.
Trong hành trình học tập, Thương cũng nhận được sự hỗ trợ từ những chính sách dành cho học sinh, sinh viên dân tộc thiểu số. Với một gia đình còn khó khăn, những hỗ trợ ấy giúp giảm bớt gánh nặng kinh tế, tạo điều kiện để người học yên tâm theo đuổi mục tiêu dài hạn.
Tuy nhiên, theo Thương, học sinh vùng khó không chỉ cần hỗ trợ vật chất mà còn cần được tiếp cận thông tin về học tập, học bổng, nghề nghiệp, kỹ năng và những cơ hội phát triển bản thân.
“Em từng là một cô bé Dao Đỏ lớn lên ở Mỏ Vàng nên hiểu rằng có những bạn rất có năng lực nhưng thiếu thông tin hoặc thiếu một sự động viên đúng lúc. Đôi khi, chỉ một cơ hội cũng có thể thay đổi hướng đi của một người trẻ”, Thương nói.
Sau khi tốt nghiệp đại học, Thương tiếp tục học Văn bằng 2 Ngôn ngữ Anh và đã nộp hồ sơ học Thạc sĩ để nâng cao năng lực chuyên môn. Về lâu dài, em mong muốn trở về Mỏ Vàng, trở thành giáo viên Lịch sử.
Từng là học sinh vùng cao, Thương thấu hiểu những khó khăn các em phải đối mặt, đồng thời tin rằng các em có nhiều tiềm năng nếu được khơi dậy và tạo điều kiện phát triển.
Em muốn đưa những kiến thức đã học vào bài giảng, giúp học sinh không chỉ học lịch sử trong sách mà còn biết tìm hiểu lịch sử, văn hóa ngay từ bản làng mình. Nếu có điều kiện, em muốn kết hợp việc dạy học với hoạt động tìm hiểu, ghi chép và số hóa các giá trị văn hóa địa phương để học sinh cũng trở thành những người tham gia bảo tồn văn hóa dân tộc.
“Em từng được gia đình, thầy cô và quê hương nâng đỡ để có cơ hội bước ra khỏi bản làng học tập. Vì vậy, em muốn một ngày trở về để tiếp thêm động lực cho những học sinh đang đứng trước ngưỡng cửa lựa chọn tương lai”, Thương chia sẻ.
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định tăng cường đầu tư, đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, bảo đảm nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết đồng thời đặt yêu cầu phát triển văn hóa số, bảo đảm giữ gìn bản sắc dân tộc, xây dựng xã hội số an toàn, lành mạnh.