Theo kênh BBC ngày 5/6, nhóm nghiên cứu cho biết đây là lần đầu tiên một thành phần then chốt của vaccine được thiết kế hoàn toàn bằng AI rồi được thử nghiệm trên người.
Loại vaccine này có thể tác động lên tất cả các loại virus corona (bao gồm mọi biến thể gây bệnh COVID-19) và các virus lây nhiễm ở động vật, vốn có thể gây ra đại dịch tiếp theo.
Nghiên cứu vẫn đang ở giai đoạn đầu, nhưng các nhà nghiên cứu đã bắt đầu phát triển các vaccine riêng có thể đối phó với cúm và Ebola.
Vaccine giúp cơ thể nhận diện tác nhân lây nhiễm để tăng khả năng chống lại tác nhân này. Tuy nhiên, một số virus có khả năng thay đổi hình dạng rất nhanh, khiến vaccine có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời. Đây là lý do vaccine phòng COVID-19 và cúm mùa cần được cập nhật thường xuyên.
Giáo sư Jonathan Heeney tại Đại học Cambridge phát biểu: “Chúng ta luôn đi sau. Điều chúng ta đang cố gắng làm là đi trước một bước, thậm chí đi trước rất xa để có thể sẵn sàng trước các đợt bùng phát hoặc đại dịch mới”.
Thông thường, vaccine được sản xuất dựa trên một chủng virus hiện có. Các nhà nghiên cứu tại Đại học Cambridge sử dụng các mã di truyền đã biết của nhiều loại virus corona được ghi nhận trong các chương trình giám sát nhằm tìm các mối đe dọa virus tiềm tàng.
AI sẽ phân tích những mã di truyền này. Sau đó, AI thiết kế một “kháng nguyên siêu cấp” có khả năng huấn luyện hệ miễn dịch để hỗ trợ tạo ra lớp bảo vệ chống toàn bộ một họ virus nào đó, ngay cả khi chúng đột biến hoặc khi một virus mới lây từ động vật sang người.
Kháng nguyên là thành phần then chốt của vaccine, vì đây là thứ mà hệ miễn dịch học cách tấn công.
Theo ông Heeney, đây là lần đầu tiên một kháng nguyên do AI thiết kế được thử nghiệm trên người. Ông nói: “Công nghệ này đang khiến tất cả chúng tôi bất ngờ và thật đáng kinh ngạc với những gì chúng ta có thể làm vì lợi ích của nhân loại. Tạo ra vaccine không chỉ bảo vệ chúng ta trước virus ngày nay, mà còn bảo vệ chúng ta trước những tác nhân có thể gây ra đợt bùng phát hoặc dịch bệnh tiếp theo. Đây là thay đổi mang tính nền tảng trong cách chúng ta chuẩn bị cho đại dịch”.
Đã có cuộc thử nghiệm trên 39 người để đánh giá mức độ an toàn của loại vaccine này. Một nghiên cứu thứ hai trên khoảng 200 người sẽ giúp hiểu rõ hơn về khả năng kích thích hệ miễn dịch. Kết quả cho thấy tác động lên hệ miễn dịch là khiêm tốn, nhưng vẫn tạo ra sự quan tâm lớn.
Giáo sư Saul Faust, người tham gia thực hiện một số thử nghiệm tại Đại học Southampton, cho biết thiết kế bằng AI chắc chắn có tiềm năng và rất đáng chú ý. Ông nói: “Điều thú vị là công nghệ này thực sự tốt hơn nhiều trong thiết kế vaccine cho các đại dịch tiềm tàng khi virus liên tục thay đổi”.
Nhóm tại Đại học Cambridge cũng đang nghiên cứu trên động vật hai loại vaccine: vaccine cúm mùa phổ quát (có thể không cần cập nhật hằng năm) và vaccine cúm gia cầm H5N1.
Họ cũng đang nghiên cứu vaccine phòng các loại sốt xuất huyết do virus, bao gồm các chủng Ebola. Đợt bùng phát Ebola hiện nay tại Cộng hòa Dân chủ Congo đang do một chủng virus chưa có vaccine gây ra.
Giáo sư Andy Pollard, Giám đốc Nhóm vaccine Oxford, đánh giá cách tiếp cận của Đại học Cambridge đang tạo ra bằng chứng thuyết phục trong nghiên cứu trên động vật. Ông cho rằng thử nghiệm trên người mới là phép thử thực sự, vì hệ miễn dịch của con người khác với chuột thí nghiệm và đã được hình thành qua nhiều năm lây nhiễm các bệnh. Ở góc độ rộng hơn, ông nhận định rằng AI sẽ là bước ngoặt trong nghiên cứu vaccine, vì các công cụ AI có thể dự đoán cách hệ miễn dịch phản ứng, từ đó rút ngắn quá trình phát triển và cứu sống nhiều người.
Kinh nghiệm từ Đại học Cambridge cho thấy AI có thể mở ra phương thức mới trong nghiên cứu khoa học, đặc biệt khi được kết hợp với dữ liệu lớn và năng lực nghiên cứu chuyên sâu để giải quyết những bài toán có tính chiến lược. Tuy nhiên, việc AI tham gia thiết kế vaccine vẫn phải được kiểm chứng qua nghiên cứu thực nghiệm và thử nghiệm trên người, cho thấy công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi gắn với hệ thống khoa học, nhân lực và quy trình đánh giá chặt chẽ. Đây là gợi mở đối với Việt Nam trong thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW, nhất là yêu cầu thúc đẩy ứng dụng AI vào nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ chiến lược và giải quyết các bài toán thực tiễn của đất nước. Qua đó, cần chú trọng đồng thời xây dựng năng lực dữ liệu, đội ngũ nghiên cứu và cơ chế kết nối giữa AI với các lĩnh vực khoa học chuyên ngành để rút ngắn quá trình từ nghiên cứu đến ứng dụng.
