Đánh giá về năng lực của quốc gia Đông Nam Á này, nhà kinh tế Samirul Ariff Othman - chuyên gia phân tích chính sách, kinh tế và doanh nghiệp tại Global Asia Consulting kiêm giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Công nghệ PETRONAS, nhận định Malaysia đã xây dựng được một nền móng công nghiệp đáng tin cậy với nhiều điểm sáng công nghệ tiến bộ. Tuy nhiên, quốc gia này vẫn chưa đạt được sự làm chủ toàn diện đối với công nghệ robot tự hành.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Malaysia, ông Samirul cho rằng lợi thế ban đầu của Malaysia xuất phát từ hệ sinh thái điện và điện tử (E&E) phát triển lâu đời, năng lực sản xuất bán dẫn vững chắc, ngành cơ khí chính xác cùng các giải pháp tự động hóa nhà máy đã qua kiểm chứng. Nhiều doanh nghiệp nội địa hàng đầu như ViTrox đã khẳng định vị thế bằng việc giới thiệu các giải pháp công nghệ kết hợp giữa robot di động tự hành (AMR), camera thông minh và hệ thống trí tuệ sản xuất hỗ trợ bởi AI, thể hiện khả năng tích hợp nhịp nhàng giữa cảm biến, phần mềm và máy móc cơ khí đáp ứng các nhu cầu thực tế của sản xuất công nghiệp.
Tuy nhiên, nhà kinh tế Samirul lưu ý rằng thành công của các hệ thống tự động hóa này không nên bị đánh đồng với việc quốc gia đã làm chủ hoàn toàn công nghệ tự chủ tổng quát. Ranh giới giữa hai khái niệm này có ý nghĩa cốt lõi đối với chiến lược phát triển công nghệ của Malaysia. Tự động hóa truyền thống về bản chất chỉ thực hiện các tác vụ được lập trình sẵn trong một môi trường được kiểm soát hoàn toàn. Ngược lại, robot tự hành đòi hỏi khả năng tự phân tích và giải thích môi trường xung quanh, chủ động đưa ra phản ứng thích ứng trước các biến đổi đột xuất và đảm bảo vận hành an toàn tuyệt đối khi xảy ra sự cố không lường trước. Việc đạt được năng lực tự chủ hoàn toàn đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ của nguồn dữ liệu đáng tin cậy, thuật toán học máy, kỹ thuật điều khiển tự động, năng lực tính toán theo thời gian thực cùng quá trình thử nghiệm vô cùng nghiêm ngặt.
Để chuyển hóa các thế mạnh sẵn có thành năng lực công nghệ lõi, theo ông Samirul, cơ hội cấp thiết trước mắt đối với Malaysia là tiếp tục đi sâu vào các công đoạn sản xuất mà các doanh nghiệp nội địa đã nắm rất rõ quy trình vận hành. Những ứng dụng trọng tâm cần ưu tiên phát triển bao gồm kiểm tra linh kiện điện tử, sản xuất bán dẫn, vận chuyển vật liệu tự động trong nhà máy và bảo trì thiết bị công nghiệp. Bên cạnh đó, tự động hóa trong nông nghiệp và logistics y tế cũng mở ra những không gian phát triển triển vọng, với điều kiện các hệ thống robot phải chứng minh được độ tin cậy cao và tính khả thi về mặt thương mại.
Sự ra đời của Chiến lược Bán dẫn Quốc gia và hợp tác chiến lược giữa Malaysia với ARM - tập đoàn công nghệ chuyên thiết kế chip, được kỳ vọng sẽ củng cố năng lực thiết kế lõi cũng như nâng cao trình độ của lực lượng kỹ sư nội địa. Nguồn lực hỗ trợ công từ phía nhà nước cần đóng vai trò cầu nối giúp các công nghệ tiềm năng vượt qua giai đoạn thử nghiệm để tiến tới ứng dụng thương mại ổn định. Mục tiêu dài hạn của Malaysia là chuyển hóa kinh nghiệm sản xuất thực tiễn thành quyền sở hữu trí tuệ tự chủ, đảm bảo sự phát triển của máy móc thông minh sẽ trực tiếp giúp tăng cường sức mạnh doanh nghiệp, nâng cao năng suất lao động và tạo ra những vị trí việc làm có thu nhập tốt hơn cho công nhân.
Song song với việc định hình lại năng lực công nghệ, quá trình thực thi Lộ trình Robot Quốc gia 2021–2030 của Malaysia cũng ghi nhận những bước tiến định chế quan trọng nhưng đồng thời đối mặt với nhiều thách thức kết quả. Lộ trình đã đề ra chỉ tiêu định lượng cụ thể nhằm nâng mật độ robot trong ngành chế tạo từ 55 robot trên 10.000 công nhân vào năm 2019 lên 195 robot vào năm 2030. Tuy nhiên, chuyên gia Samirul nhấn mạnh đây vẫn là một mục tiêu phấn đấu chứ chưa phải là kết quả đã đạt được.
Về mặt thể chế, Malaysia đã công bố Báo cáo ngành Robot Quốc gia vào tháng 3/2023, đồng thời thông báo kế hoạch thành lập Trung tâm Robot Quốc gia tại khu công nghệ MRANTI. Bước ngoặt tiếp theo là sự ra mắt của Học viện Phát triển Nhân lực Robot (RoTDA) vào tháng 2/2025.
Tuy nhiên, để đánh giá một cách minh bạch và chính xác tiến độ thực hiện mục tiêu đến năm 2030, ông Samirul cho rằng Malaysia cần xây dựng một bảng điểm công khai cập nhật đầy đủ dữ liệu thực tế, bởi các bằng chứng hiện có chưa đủ để khẳng định quốc gia đang đi đúng lộ trình hay phản ánh toàn diện mức độ ứng dụng robot thương mại trong các ngành chế tạo, nông nghiệp và dịch vụ.
Dựa trên phân tích thực tiễn, nhà kinh tế Samirul đã chỉ ra 4 điểm nghẽn chiến lược đòi hỏi sự can thiệp chính sách kịp thời từ chính phủ. Thứ nhất là bài toán hiệu quả thương mại, khi các doanh nghiệp vừa và nhỏ cần sự đảm bảo rõ ràng về nguồn vốn tài trợ, chi phí tích hợp ban đầu, chi phí bảo trì, rủi ro dừng máy và thời gian thu hồi vốn.
Thứ hai là khoảng cách lớn giữa công tác nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và khả năng thương mại hóa trên thị trường. Một mô hình thử nghiệm thành công mới chỉ là bước khởi đầu. Việc thu hút các đơn hàng lặp lại đòi hỏi sản phẩm phải duy trì hiệu suất ổn định, dịch vụ hậu mãi chu đáo và giá thành cạnh tranh.
Thứ ba là tình trạng thiếu hụt lực lượng lao động chuyên môn sâu, đặc biệt là các kỹ sư trong lĩnh vực hệ thống nhúng, thị giác máy tính, phần mềm robot và kỹ thuật AI.
Điểm nghẽn thứ tư nằm ở công tác phối hợp chính sách liên ngành, đòi hỏi sự kết nối đồng bộ giữa các nguồn kinh phí nghiên cứu, chương trình phát triển kỹ năng, chính sách ưu đãi đầu tư và hoạt động mua sắm công.
Nhà kinh tế Samirul nhấn mạnh Malaysia cần phát huy các thế mạnh công nghiệp của nước này để trở thành một nhà sáng tạo công nghệ robot mạnh mẽ hơn, từ đó tạo ra giá trị kinh tế lớn hơn. Thước đo cuối cùng cho tham vọng robot của Malaysia phải được khẳng định bằng chính năng lực công nghệ tự chủ, sự gia tăng năng suất lao động và giá trị thu nhập thực tế giúp củng cố năng lực cho toàn bộ nền kinh tế.
