Những góc nhìn về Hà Nội qua tranh hiện thực

Hơn 26 năm qua, Hà Nội đã trở thành một mạch nguồn quan trọng trong hành trình sáng tác của họa sĩ Phạm Bình Chương. Những góc phố, mái nhà, ô cửa, những khoảng sáng và cả những khoảng lặng của Hà Nội đã nhiều lần trở lại trong tranh, được giới thiệu tới công chúng qua các triển lãm và được lựa chọn đưa vào sách giáo khoa Mỹ thuật.

Chia sẻ tại chương trình Art Talk “Những nẻo đường nghệ thuật”, họa sĩ Phạm Bình Chương cho biết, cơ duyên đưa Hà Nội trở thành đề tài xuyên suốt trong sáng tác bắt đầu từ triển lãm Hà Nội Thủ đô năm 1999. Khi đó, ông chỉ muốn thử sức với một tác phẩm về Hà Nội và lựa chọn một góc phố Hàng Đường. Từ việc vẽ thông thường, ông dần dành nhiều thời gian hơn để vẽ kỹ hơn, xử lý từng chi tiết. Tác phẩm hoàn thành sau khoảng hai tuần, với cường độ làm việc 12 giờ mỗi ngày.

Khi được giới thiệu tại triển lãm, tác phẩm gây chú ý bởi mức độ chi tiết, từ hệ thống dây điện đến những chi tiết rất nhỏ trong sinh hoạt và cảnh quan phố. Sau đó, ông tiếp tục thực hiện “Phố Hàng Buồm” và giành giải Ba của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Qua hai dấu mốc này, họa sĩ nhận ra vẽ hiện thực Hà Nội là hướng đi phù hợp với sở trường của mình.

Gắn bó lâu dài với Hà Nội, ông nhận thấy, thành phố có những đặc trưng về ánh sáng, thời tiết, dấu vết thời gian, tạo nên nguồn chất liệu phong phú cho hội họa hiện thực. Những vết ẩm mốc, lớp vôi bong tróc trên tường, sự thay đổi của ánh nắng theo mùa là những yếu tố giúp ông nhận diện, tái hiện Hà Nội bằng ngôn ngữ hội họa riêng. Mặt khác, phong cách hiện thực cho phép họa sĩ khai thác những biến đổi tinh tế về ánh sáng, màu sắc, chất liệu của không gian đô thị.

Họa sĩ Phạm Bình Chương thường lựa chọn những khoảnh khắc tĩnh lặng của Hà Nội để đưa vào tranh. Đó có thể là phố phường vào sáng sớm, những ngày Tết vắng người hay những khoảng không gian ít tiếng động. Sự tĩnh lặng trong tranh không chỉ phản ánh trạng thái của phố phường mà còn là trạng thái tập trung, tĩnh tâm của người nghệ sĩ khi quan sát thành phố.

Trong quá trình sáng tác, ông thường bắt đầu từ những cảnh bắt gặp trong đời sống nhưng tác phẩm không phải là sự sao chép nguyên trạng hiện thực. Ánh sáng, ký ức, cảm xúc và những kiến thức về hội họa được kết hợp để lựa chọn, loại bỏ hoặc bổ sung các chi tiết nhằm tạo nên cấu trúc và ý nghĩa cho tác phẩm. Với họa sĩ, trực giác đóng vai trò quan trọng trong việc lựa chọn góc cảnh, phát hiện những khoảnh khắc có khả năng chuyển hóa thành ngôn ngữ hội họa.

Từ những bức tranh về Hà Nội, họa sĩ Phạm Bình Chương cũng ghi nhận nhiều câu chuyện đáng nhớ từ khán giả. Có người tìm đến ông để đặt lại một tác phẩm về ngôi nhà cũ của gia đình đã bị phá dỡ, coi bức tranh như một tư liệu lưu giữ ký ức về nơi gia đình từng sinh sống. Một trường hợp khác, người xem nhận ra cánh cửa trong tranh chính là một phần ký ức tuổi thơ của mình và đã tìm cách liên hệ với họa sĩ. Những câu chuyện này cho thấy tranh Hà Nội không chỉ ghi lại cảnh vật mà còn có thể lưu giữ ký ức cá nhân, ký ức của các gia đình.