Iran phát tín hiệu có thể đóng tuyến xuất khẩu dầu khí cuối cùng của Vùng Vịnh cùng với Eo biển Hormuz

Trong các phát biểu với kênh Al Jazeera của Qatar hôm 10/3, quan chức giấu tên này cho biết một eo biển khác có thể rơi vào tình trạng “tương tự Eo biển Hormuz” nếu Mỹ tính toán sai lầm và nói thêm rằng khu vực “có thể sớm bước vào một cuộc chiến khu vực” còn Iran vẫn còn “nhiều lá bài để chơi”.

Báo Thổ Nhĩ Kỳ Hôm nay ngày 12/3 cho biết cảnh báo nêu trên được đưa ra vào ngày thứ 12 của cuộc chiến giữa Iran và liên minh Mỹ-Israel, trong khi Eo biển Hormuz trên thực tế đã bị đóng đối với tàu thương mại. Lưu lượng tàu qua Hormuz đã giảm mạnh từ mức trung bình 138 tàu mỗi ngày xuống chỉ còn khoảng hai tàu trong một khoảng thời gian 24 giờ.

Về phần mình, vào ngày 10/3, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố sẽ không cho phép “một lít dầu nào” đi qua tuyến đường thủy này và cảnh báo rằng bất kỳ tàu nào có liên hệ với Mỹ, Israel hoặc các đồng minh của họ đều sẽ bị coi là mục tiêu hợp pháp.

Lời đe dọa mở rộng sự gián đoạn sang Eo biển Bab el-Mandeb - một tuyến đường rộng khoảng 26 km nằm giữa Yemen và Djibouti ở lối vào phía Nam của Biển Đỏ - sẽ đánh dấu một bước leo thang lớn trong chiến lược hàng hải của Tehran và có thể cắt đứt tuyến xuất khẩu năng lượng khả thi cuối cùng của các nước sản xuất dầu vùng Vịnh.

Iran và “Eo biển Hormuz thứ hai”

Eo biển Bab el-Mandeb từ lâu đã được các nhà phân tích xác định là điểm gây sức ép hàng hải thứ hai của Iran - một “điểm nghẽn” nơi Tehran có thể phô trương sức mạnh thông qua các đồng minh Houthi tại Yemen mà không cần trực tiếp đưa lực lượng của mình vào nguy hiểm.

Hơn 20.000 tàu đi qua Eo biển Bab el-Mandeb mỗi năm, vận chuyển khối lượng hàng hóa trung bình gần 1,6 tỷ tấn. Ước tính khoảng 6,2 triệu thùng dầu thô, condensate và các sản phẩm dầu tinh chế mỗi ngày đã đi qua tuyến đường này vào năm 2018, tương đương khoảng 9% tổng lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên thế giới.

Trước khi chiến dịch của lực lượng Houthi bắt đầu vào cuối năm 2023, tuyến vận tải rộng hơn qua Kênh đào Suez xử lý trung bình từ 59 đến 75 tàu mỗi ngày, bao gồm khoảng 8,7 triệu thùng dầu mỗi ngày cùng với khối lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng.

Việc đóng Eo biển Bab el-Mandeb sẽ loại bỏ tuyến hàng hải ngắn nhất giữa Vịnh Ba Tư và thị trường châu Âu qua Kênh đào Suez, buộc các tàu phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng, khiến mỗi chuyến đi kéo dài thêm khoảng hai tuần và tăng chi phí nhiên liệu lên hơn 1 triệu USD.

Vì sao Eo biển Bab el-Mandeb trở nên quan trọng hơn bao giờ hết?

Khi Eo biển Hormuz gần như bị đóng băng, Eo biển Bab el-Mandeb đã trở thành cơ sở hạ tầng quan trọng đối với các quốc gia Vùng Vịnh đang cố gắng duy trì xuất khẩu dầu.

Saudi Arabia hiện đang dựa vào các cơ sở tại Biển Đỏ và các đường ống Đông-Tây để duy trì một phần xuất khẩu dầu thô, phần lớn hướng tới các thị trường châu Á và thông thường sẽ đi xuống phía Nam qua Yemen.

Việc đóng Eo biển Bab el-Mandeb sẽ cắt đứt “đường sinh mệnh” này. 

Luca Nevola, chuyên gia an ninh hàng hải khu vực Yemen và vùng Vịnh tại Dự án địa điểm và dữ liệu sự kiện xung đột vũ trang xung đột vũ trang, cảnh báo rằng nếu lực lượng Houthi đóng tuyến đường này trong khi Eo biển Hormuz cũng bị gián đoạn, xuất khẩu dầu của Vùng Vịnh có thể tê liệt chỉ trong vài tuần.

Khoảng 70% công suất sản xuất dự phòng của Tổ chức Các nước Xuất khẩu đầu mỏ và các đối các (OPEC+) nằm tại khu vực Vùng Vịnh, đồng nghĩa với việc hầu như không có nguồn thay thế sẵn sàng để bù đắp nếu cả hai điểm nghẽn đều bị gián đoạn kéo dài.

Dữ liệu tình báo hàng hải cho thấy sự thay đổi trong mô hình giao thông tàu thuyền. Ngày 9/3, Eo biển Bab el-Mandeb ghi nhận 16 lượt tàu qua lại, bao gồm tàu chở dầu thô, tàu container và tàu hàng rời, trong khi Eo biển Hormuz gần như không có hoạt động thương mại.

Yếu tố Houthi: kiềm chế nhưng có điều kiện

Khả năng Iran gây sức ép tại Eo biển Bab el-Mandeb phụ thuộc vào mối quan hệ của Tehran với phong trào Houthi tại Yemen - lực lượng kiểm soát lãnh thổ gần eo biển và đã chứng minh khả năng làm gián đoạn giao thông hàng hải.

Kể từ tháng 11/2023, lực lượng Houthi đã tiến hành hơn 100 cuộc tấn công nhằm vào các tàu thương mại trên tuyến hành lang Biển Đỏ, ảnh hưởng đến hơn 60 quốc gia. Đến cuối năm 2024, lưu lượng dầu qua Eo biển Bab el-Mandeb đã giảm hơn 50%, trong khi tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng gần như ngừng hoàn toàn.

Tuy nhiên, cho đến nay trong cuộc xung đột hiện tại, Houthi lại tỏ ra khá kiềm chế. Một tuần sau khi chiến tranh Trung Đông bùng nổ, nhóm này vẫn chưa trực tiếp tham chiến để bảo vệ Iran nhưng cảnh báo rằng “ngón tay của họ đang đặt trên cò súng”.

Các nhà phân tích cho rằng sự thận trọng này xuất phát từ nhiều yếu tố: các cuộc không kích của Mỹ trong xung đột Gaza đã làm suy yếu kho vũ khí của họ, các chiến dịch của Israel đã loại bỏ phần lớn lãnh đạo của nhóm, và nền kinh tế của họ bị tổn hại nặng nề bởi các lệnh trừng phạt.

Houthi cũng nhận thức rằng việc tấn công tàu thuyền ở Biển Đỏ có thể phá vỡ thỏa thuận hòa hoãn giữa họ với Saudi Arabia từ năm 2022, có nguy cơ đẩy Yemen trở lại chiến tranh với Riyadh đúng vào thời điểm Saudi Arabia phụ thuộc vào tuyến vận tải Biển Đỏ cho phần xuất khẩu dầu còn lại.

Dù vậy, các nhà phân tích cảnh báo rằng sự kiềm chế của Houthi không nên bị hiểu nhầm là thiếu năng lực. 

Thiết bị bay không người lái (UAV), tên lửa, thủy lôi và các tàu cao tốc của họ có thể khiến Eo biển Bab el-Mandeb không thể lưu thông mà không cần kiểm soát trực tiếp lãnh thổ, tương tự như cách chiến dịch trước đây buộc phần lớn tàu thương mại phải chuyển hướng.

Iran và việc sử dụng các “điểm nghẽn” hàng hải trong lịch sử

Việc Iran sử dụng các điểm nghẽn hàng hải như một đòn bẩy chiến lược có nguồn gốc lịch sử sâu xa.

Trong Chiến tranh Iran–Iraq những năm 1980, cả hai bên đều tấn công tàu thương mại tại Vịnh Ba Tư trong giai đoạn được gọi là Chiến tranh Tàu thuyền” (Tanker War), làm hư hại hoặc phá hủy hơn 500 con tàu và buộc Mỹ phải triển khai Chiến dịch Ý chí tận tâm (Operation Earnest Will) - chiến dịch hộ tống hải quân lớn nhất kể từ Chiến tranh Thế giới  II.

Cuộc xung đột đó lên đến đỉnh điểm với Chiến dịch Bọ ngựa cầu nguyện (Operation Praying Mantis) vào tháng 4/1988, khi Iran đánh giá thấp Hải quân Mỹ và mất một nửa lực lượng Hải quân chỉ trong vài giờ. Đây vẫn là trận chiến hải quân mặt nước lớn nhất của Mỹ kể từ năm 1945.

Trải nghiệm đó khiến Tehran luôn thận trọng với đối đầu trực tiếp với sức mạnh Hải quân Mỹ, điều mà các nhà phân tích cho rằng đã thúc đẩy Iran ưu tiên các chiến thuật phi đối xứng sau này, bao gồm việc sử dụng lực lượng ủy nhiệm, thủy lôi và tàu tấn công nhanh.

Cuộc khủng hoảng hiện tại đánh dấu lần đầu tiên Iran chuyển từ đe dọa sang thực thi thực tế việc đóng Eo biển Hormuz.

Ngày 2/3, một quan chức cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) xác nhận Eo biển Hormuz đã bị đóng và đe dọa bất kỳ tàu nào cố gắng đi qua. 

Tổ chức Điều phối hoạt động thương mại hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) cho biết đã ghi nhận ít nhất 13 vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền tại Vịnh Ba Tư, Eo biển Hormuz và Vịnh Oman kể từ khi xung đột giữa Mỹ-Israel và Iran bắt đầu ngày 28/2.