Theo báo chí Anh ngày 20/10, Nhật Bản đã đề nghị Chính phủ Mỹ và một số tập đoàn lớn của nước này hỗ trợ thuyết phục Bắc Kinh tăng nguồn cung yttrium. Các nguồn tin am hiểu vấn đề tại Washington và Tokyo cho biết lượng dự trữ đang giảm, khiến Nhật Bản có nguy cơ thiếu kim loại này chỉ trong vài tháng tới.
Giới chức Nhật Bản và lãnh đạo các tập đoàn thương mại cảnh báo tình trạng thiếu hụt có thể xuất hiện ngay từ cuối năm 2026, nếu Trung Quốc không thay đổi chính sách hoặc các đồng minh phương Tây không tìm được vật liệu thay thế hay nguồn dự trữ bổ sung.
Một quan chức Nhật Bản cho biết việc duy trì nguồn cung cho các ngành sản xuất đang gặp khó khăn nghiêm trọng. Dự trữ tiếp tục giảm, trong khi các biện pháp tiết kiệm đất hiếm cũng có giới hạn. Theo quan chức này, thời gian để ứng phó chỉ còn tính bằng tháng, với thách thức trước mắt là bảo đảm hoạt động trong năm 2027. Nếu các bên không hành động kịp thời, vấn đề có thể trở thành rủi ro mang tính hệ thống đối với kinh tế thế giới.
Yttrium có khả năng chịu nhiệt, đóng vai trò quan trọng trong sản xuất ô tô, động cơ phản lực và chất bán dẫn. Kim loại này được dùng để tạo lớp phủ cho động cơ và các buồng khắc plasma trong quá trình chế tạo chip. Nguồn cung yttrium hiện là khó khăn lớn nhất về đất hiếm đối với các doanh nghiệp vật liệu Nhật Bản.
Sức ép đã thể hiện rõ trên thị trường. Theo dữ liệu giá của Argus, yttrium oxide bên ngoài Trung Quốc đã lên tới 1.150 USD/kg, gấp 179 lần so với 2 năm trước. Trong khi đó, giá tại Trung Quốc chỉ ở mức 9 USD/kg.
Trung Quốc giữ vị trí chi phối trong chuỗi khai thác và chế biến đất hiếm, đồng thời sử dụng lợi thế này để đáp trả cuộc chiến thương mại của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Bắc Kinh cũng tăng cường kiểm soát xuất khẩu đối với Nhật Bản sau những phát biểu của Thủ tướng Sanae Takaichi năm 2025 liên quan đến Đài Loan.
Trong những tháng gần đây, Washington đã thúc giục Bắc Kinh tăng nguồn cung đất hiếm, trong đó có yttrium, cho Mỹ và các đồng minh. Chuỗi cung ứng quốc phòng Mỹ phụ thuộc vào một số linh kiện chứa yttrium được sản xuất tại Nhật Bản, khiến khó khăn của Tokyo cũng trở thành mối lo đối với Washington.
Quan chức hai nước đã nhiều lần thảo luận về tình trạng thiếu hụt. Trong tháng 9, đại diện Bộ Năng lượng Mỹ và Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản họp tại Washington trong khuôn khổ nhóm phản ứng nhanh về khoáng sản thiết yếu.
Cuộc họp diễn ra hai tuần trước khi Tổng thống Trump tiếp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Nhà Trắng. Phía Nhật Bản trình bày mức độ nghiêm trọng của tình hình, đồng thời kỳ vọng các doanh nghiệp Mỹ chịu ảnh hưởng sẽ vận động Washington đưa vấn đề này vào trao đổi với Bắc Kinh.
Mỹ cho rằng Trung Quốc chưa thực hiện đầy đủ cam kết nới kiểm soát đất hiếm theo thỏa thuận đình chiến thương mại đạt được vào tháng 10/2025. Sau cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập tại Bắc Kinh tháng 5/2026, Trung Quốc tiếp tục cam kết giải quyết những lo ngại của Mỹ về tình trạng thiếu hụt nguồn cung đất hiếm, bao gồm yttrium.
Tuy nhiên, một quan chức cấp cao Mỹ cho biết Bắc Kinh mới thực hiện khoảng 2/3 các cam kết về đất hiếm với Washington, trong khi chỉ cho phép Nhật Bản mua lượng đủ đáp ứng nhu cầu tối thiểu.
Vấn đề cũng ảnh hưởng đến các giao dịch hàng không giữa Mỹ và Trung Quốc. Quan chức Mỹ đã thông báo với Bắc Kinh rằng Washington sẽ không xuất khẩu động cơ phản lực phục vụ C919, mẫu máy bay chở khách đầu tiên do Trung Quốc tự chế tạo, do hoạt động sản xuất bị hạn chế bởi tình trạng thiếu yttrium.
Trong chuyến thăm Bắc Kinh của ông Trump hồi tháng 5, Trung Quốc đồng ý mua 200 máy bay Boeing. Tuy nhiên, thương vụ vẫn chưa hoàn tất, một phần do những vướng mắc liên quan đến khoáng sản thiết yếu. Bà Erin Browne, quan chức cấp cao phụ trách các vấn đề quốc tế tại Bộ Tài chính Mỹ, nhấn mạnh đất hiếm là nguyên liệu cần thiết để sản xuất máy bay Boeing và động cơ phản lực.
Bà Gracelin Baskaran, Giám đốc chương trình an ninh khoáng sản thiết yếu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington, đánh giá Nhật Bản có cơ sở để lo ngại và nhiều khả năng vẫn phải chịu tác động của tình trạng thiếu hụt trong thời gian trước mắt.
