Đồng tình với yêu cầu của người đứng đầu Đảng, Nhà nước, các chuyên gia, nhà khoa học cho rằng, ngoài việc cần đổi mới phương thức lãnh đạo, việc phân quyền phải đi liền với trách nhiệm giải trình; đồng thời nhấn mạnh, người lãnh đạo giỏi phải biết tìm kiếm, tập hợp và sử dụng nhân tài.
Đề cao trách nhiệm người đứng đầu và kiểm soát quyền lực
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hà, Trưởng Khoa Khoa học liên ngành-Ngoại ngữ-Tin học (Học viện Hành chính và Quản trị công) cho rằng, đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng thời gian qua đã đạt được những kết quả rất quan trọng, cả về nhận thức và tổ chức thực hiện. Nổi bật là tư duy về phân cấp, phân quyền, xác định thẩm quyền, đề cao trách nhiệm người đứng đầu và kiểm soát quyền lực ngày càng rõ hơn. Phương thức lãnh đạo cũng từng bước chuyển từ việc lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp nhiều công việc cụ thể sang tập trung vào định hướng chiến lược, xây dựng chủ trương, hoàn thiện thể chế, kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực.
Điều quan trọng là mối quan hệ Đảng lãnh đạo - Nhà nước quản lý - nhân dân làm chủ ngày càng được nhận thức và cụ thể hóa rõ hơn. Đảng lãnh đạo thống nhất, nhưng không bao biện, làm thay; Nhà nước thực hiện chức năng quản lý theo pháp luật; các cơ quan, tổ chức và người có thẩm quyền được trao quyền phải chủ động thực hiện nhiệm vụ và chịu trách nhiệm về kết quả. Đây là yêu cầu rất quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cả hệ thống chính trị.
Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Thu Hà, thực tiễn vẫn cho thấy một số điểm nghẽn cần tập trung khắc phục. Có nơi phân cấp, phân quyền nhưng chưa thực sự trao quyền; quyền hạn chưa đi liền với trách nhiệm và nguồn lực; một số nhiệm vụ còn giao thoa giữa các cơ quan, chưa xác định rõ ai chủ trì, ai quyết định và ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Từ đó có thể dẫn đến tình trạng xin ý kiến nhiều vòng, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm hoặc “tập thể hóa” trách nhiệm. Ngược lại, cũng cần khắc phục tình trạng cấp trên can thiệp quá sâu vào những công việc đã phân cấp hoặc buông lỏng kiểm tra, giám sát sau khi giao quyền.
“Đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền không phải là Đảng lãnh đạo ít đi, mà là lãnh đạo khoa học hơn và hiệu quả hơn; để mỗi cấp, mỗi ngành, mỗi cơ quan được làm đúng chức năng, đúng thẩm quyền và thực sự chịu trách nhiệm về kết quả công việc của mình”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hà nhấn mạnh.
Theo Tiến sĩ Bùi Thanh Minh, Phó Giám đốc Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân, thuộc Hội đồng tư vấn cải cách thủ tục hành chính của Thủ tướng (Ban IV), một trong những chuyển biến quan trọng nhất thời gian qua là tư duy lãnh đạo, cầm quyền đang từng bước chuyển từ chú trọng quản lý, kiểm soát quá trình sang lãnh đạo kiến tạo phát triển, đề cao trách nhiệm của người đứng đầu và lấy kết quả thực chất làm thước đo. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về kỹ thuật điều hành, mà là sự chuyển biến trong tư duy quản trị quốc gia.
Đặc biệt, yêu cầu chuyển từ chủ trương sang hành động, từ nghị quyết sang kết quả cụ thể, từ đánh giá quá trình sang đánh giá hiệu quả đang ngày càng được nhấn mạnh. Trong thực tiễn, chúng ta đã thấy những cách làm đáng ghi nhận ở một số địa phương. Chẳng hạn, tại Bắc Ninh, việc triển khai các cơ chế ưu tiên xử lý thủ tục đầu tư, rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ, tăng cường theo dõi tiến độ tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp cho thấy sự chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy đồng hành và kiến tạo phát triển. Tại Thanh Hóa, việc đề cao phương châm điều hành rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ tiến độ, rõ kết quả cũng thể hiện yêu cầu chuyển từ lãnh đạo bằng chỉ đạo sang lãnh đạo bằng hành động và trách nhiệm thực thi. Địa phương nào có lãnh đạo quyết liệt, địa phương đó có cải cách.
Điều đáng nói là những chuyển biến ấy không chỉ mang ý nghĩa cải cách thủ tục hành chính, mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách chính quyền nhìn nhận thời gian, nguồn lực và cơ hội phát triển. Một ngày chậm trễ của cơ quan quản lý có thể là một ngày doanh nghiệp phải trả lãi vay, một ngày nhà máy chưa thể vận hành, một ngày người lao động chưa có việc làm và cũng có thể là một cơ hội đầu tư mà địa phương, thậm chí quốc gia, đánh mất. Trong kinh tế học, đó chính là chi phí cơ hội.
“Người lãnh đạo trong giai đoạn hiện nay không chỉ cần biết tiết kiệm ngân sách, sử dụng hiệu quả nguồn lực công, mà còn phải biết trân trọng thời gian và chi phí cơ hội của người dân, doanh nghiệp và đất nước”, Tiến sĩ Bùi Thanh Minh nêu quan điểm.
Tuy nhiên, bên cạnh những chuyển biến tích cực, Tiến sĩ Bùi Thanh Minh cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không hẳn nằm ở việc thiếu chủ trương đúng, mà nằm ở khoảng cách giữa chủ trương và thực thi, giữa thẩm quyền được quy định và quyền chủ động trong thực tế, giữa trách nhiệm được giao và khả năng chịu trách nhiệm đến cùng. Ở một số nơi, ranh giới giữa lãnh đạo và quản lý chưa thực sự rõ ràng. Có những công việc vốn thuộc thẩm quyền của cơ quan quản lý nhà nước nhưng vẫn phải trải qua nhiều vòng xin ý kiến. Điều này không chỉ kéo dài thời gian xử lý mà còn làm mờ trách nhiệm của từng chủ thể.
Vì vậy, đổi mới phương thức lãnh đạo phải bắt đầu từ yêu cầu gần dân, sát cơ sở, biết lắng nghe và tôn trọng thực tiễn. Một người lãnh đạo có thể dành nhiều thời gian trong phòng họp nhưng không thể chỉ lãnh đạo thông qua các cuộc họp. Thực tiễn phát triển diễn ra ở doanh nghiệp, nhà máy, khu công nghiệp, trường học, bệnh viện và đời sống hằng ngày của người dân. Đó mới là nơi kiểm chứng tính đúng đắn và hiệu quả của chính sách.
Lãnh đạo giỏi phải biết tìm kiếm, tập hợp và sử dụng nhân tài
Tiến sĩ Bùi Thanh Minh khẳng định, việc tổ chức lại hệ thống chính trị đã mở ra cơ hội rất lớn để đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền. Tuy nhiên, tinh gọn bộ máy mới chỉ là điều kiện cần, đổi mới phương thức vận hành mới là yếu tố quyết định. Nếu tổ chức đã thay đổi nhưng tư duy lãnh đạo, quy trình ra quyết định và văn hóa trách nhiệm vẫn như cũ, chúng ta có thể giảm được đầu mối nhưng chưa chắc đã nâng cao được hiệu quả.
Trước hết, cần chuyển mạnh từ phương thức lãnh đạo thiên về phê duyệt, kiểm soát từng công việc sang lãnh đạo kiến tạo, lãnh đạo hành động và lãnh đạo bằng kết quả. Đảng tập trung vào định hướng chiến lược, công tác cán bộ và kiểm tra, giám sát; Nhà nước phát huy đầy đủ thẩm quyền quản lý theo pháp luật; người dân và doanh nghiệp được tham gia, giám sát và đánh giá hiệu quả chính sách. Sự lãnh đạo thống nhất không có nghĩa là mọi quyết định đều phải tập trung về một đầu mối. Một hệ thống mạnh là hệ thống mà mỗi cấp, mỗi cơ quan đều có đủ thẩm quyền, nguồn lực và trách nhiệm để chủ động giải quyết công việc.
Lãnh đạo trong giai đoạn mới phải có tư duy toàn cầu nhưng hành động từ thực tiễn địa phương, biết lắng nghe và gần cơ sở. Người lãnh đạo không thể chỉ nhìn địa phương trong ranh giới hành chính, mà phải hiểu những chuyển động của kinh tế thế giới, công nghệ, chuỗi cung ứng và cạnh tranh quốc tế để nhận diện cơ hội phát triển. Đồng thời, phải thường xuyên lắng nghe người dân, doanh nghiệp, chuyên gia và những cán bộ trực tiếp thực thi chính sách. Gần cơ sở không chỉ là đi cơ sở nhiều hơn, mà là hiểu được những vấn đề thực chất, những điểm nghẽn và có khả năng giải quyết chúng.
Theo Tiến sĩ Bùi Thanh Minh cũng là vấn đề có ý nghĩa chiến lược, phải đổi mới căn bản tư duy phát hiện, lựa chọn và trọng dụng nhân tài, kể cả trong công tác lựa chọn đội ngũ lãnh đạo. Nhân tài có thể xuất hiện từ thực tiễn quản lý, từ doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, từ những người trẻ hoặc những người đã tích lũy kinh nghiệm trong môi trường quốc tế. Nếu chỉ giới hạn việc phát hiện và lựa chọn trong những nguồn nhân sự đã được xác định từ trước, chúng ta có nguy cơ bỏ lỡ những người thực sự có năng lực giải quyết các vấn đề mới của đất nước.
Trong giai đoạn hiện nay, trọng dụng nhân tài phải bắt đầu từ những bài toán lớn của quốc gia, chứ không chỉ từ những vị trí còn khuyết trong bộ máy. Đất nước đang cần giải quyết những vấn đề rất lớn về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, năng suất lao động, năng lực cạnh tranh và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Tiến sĩ Bùi Thanh Minh nhấn mạnh, cần xuất phát từ những nhiệm vụ ấy để tìm kiếm người có năng lực, giao nhiệm vụ, trao thẩm quyền, bảo đảm nguồn lực và đánh giá bằng kết quả thực chất. Tư duy này cũng cần được vận dụng trong lựa chọn đội ngũ lãnh đạo.
Bên cạnh việc bảo đảm các tiêu chuẩn chính trị, phẩm chất đạo đức và quy trình cán bộ, cần mở rộng nguồn phát hiện, đánh giá và lựa chọn nhân sự, coi trọng năng lực kiến tạo phát triển, khả năng tổ chức thực thi, tư duy chiến lược, kinh nghiệm thực tiễn và những kết quả đã được kiểm chứng. Quy hoạch cán bộ phải là công cụ chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực lãnh đạo, chứ không nên trở thành giới hạn khép kín đối với cơ hội phát hiện và sử dụng người tài. Một người lãnh đạo giỏi không nhất thiết phải giỏi nhất trong mọi lĩnh vực, nhưng phải biết tìm kiếm, tập hợp và sử dụng những người tài; biết lắng nghe cả những ý kiến phản biện và có khả năng biến trí tuệ tập thể thành những quyết sách đúng đắn.
Đồng tình với quan điểm này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hà cho rằng, phân quyền cũng phải đi liền với nguồn lực, điều kiện thực hiện và cơ chế giải trình. Không thể giao nhiệm vụ nhưng không giao đủ quyền; giao quyền nhưng không giao nguồn lực; hoặc đã giao quyền nhưng cấp trên vẫn can thiệp, yêu cầu xin ý kiến đối với những vấn đề thuộc thẩm quyền của cấp dưới. Khi đó, cấp dưới rất dễ hình thành tâm lý “không quyết thì không sai”, dẫn đến trì trệ, né tránh và đùn đẩy trách nhiệm.
Cùng với phân quyền, phải đổi mới phương thức kiểm tra, giám sát. Kiểm tra, giám sát không có nghĩa là làm thay hoặc quyết định thay, mà là kiểm soát mục tiêu, nguyên tắc, tiến độ, rủi ro và kết quả; kịp thời phát hiện, chấn chỉnh sai phạm nhưng vẫn giữ được không gian cần thiết để cán bộ, cơ quan được giao quyền chủ động và sáng tạo. Đồng thời, cần tăng trách nhiệm giải trình, cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu và đánh giá bằng kết quả thực thi công vụ.
Đảng cũng cần tiếp tục thực hiện tốt vai trò lãnh đạo, định hướng, kiểm tra và giám sát, bảo đảm sự lãnh đạo thống nhất; nhưng không can thiệp làm mất quyền chủ động đã được pháp luật và tổ chức trao cho các cơ quan nhà nước. Đây chính là cách kết hợp giữa tập trung thống nhất với phân cấp, phân quyền; giữa kiểm soát quyền lực với phát huy tính chủ động, sáng tạo; giữa quyền quyết định và trách nhiệm giải trình…
