Sáng tạo từ nghề truyền thống
Tại làng nghề dệt lụa Phùng Xá, xã Hồng Sơn, Hà Nội, câu chuyện về lụa không chỉ gắn với những khung cửi và sợi tơ tằm mà còn được viết tiếp bằng những ý tưởng mới. Trong hành trình ấy, Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận là một trong những người tìm cách đưa nghề truyền thống vượt ra khỏi những phương thức sản xuất quen thuộc.
Sinh ra trong một gia đình nông dân có truyền thống trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa, Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận gắn bó với nghề từ nhỏ. Những kỹ thuật được truyền lại qua nhiều thế hệ trở thành nền tảng để bà tiếp tục theo đuổi nghề dệt, đồng thời tìm kiếm những hướng phát triển mới trong bối cảnh sản xuất truyền thống đứng trước nhiều thách thức. “Ngành nghề này nó gặp rất nhiều khó khăn, mặc dù mình muốn giữ nghề, muốn phát triển nghề nhưng mà nó bị rào cản rất nhiều từ các cấp chính quyền”, nghệ nhân Phan Thị Thuận chia sẻ.
Theo bà Thuận, những thay đổi trong quy chế cây trồng, vật nuôi qua từng thời kỳ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến vùng nguyên liệu, khiến người làm nghề khó chủ động sản xuất. Trong khi đó, muốn người dân tiếp tục gắn bó với nghề, cần bảo đảm công việc và thu nhập ổn định. Từ trăn trở đó, bà không ngừng tìm tòi, đổi mới sản phẩm và truyền nghề cho thế hệ sau. Một trong những hướng đi thể hiện rõ tinh thần sáng tạo của bà là nghiên cứu, phát triển sản phẩm từ tơ sen, loại nguyên liệu đòi hỏi nhiều công sức để khai thác và xử lý. Bà Thuận bắt đầu nghiên cứu lụa tơ sen từ năm 2017 và sau khoảng hai năm đã cho ra đời những chiếc khăn đầu tiên làm từ chất liệu này.
Khi bắt đầu nghiên cứu, việc lấy sợi tơ từ cuống sen để đưa vào khung dệt là một thử thách lớn. Sợi tơ mảnh, quá trình khai thác tốn nhiều thời gian và nhân lực. Tuy nhiên, theo bà Thuận, khó khăn lớn nhất không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở việc thuyết phục người dân nhận ra giá trị của nguồn nguyên liệu vốn thường bị bỏ đi sau khi thu hoạch hoa. “Khó khăn lớn nhất là làm như thế nào mà công tác dân vận để cho những người dân, những người trong gia đình và những người dân họ thấy được cái lợi ích của cái sợi tơ của cái cuống sen kia, nhẽ ra là vứt đi, nhưng mà tìm tòi trong cây sen nó có rất nhiều sợi tơ”, bà Thuận nói.
Từ nguồn nguyên liệu tưởng chừng ít được chú ý, nghệ nhân Phan Thị Thuận từng bước nghiên cứu để đưa tơ sen vào sản xuất. Theo cảm nhận của bà, loại sợi này có độ trong, mềm mại và hương thơm riêng. Việc phát triển tơ sen không chỉ mở ra khả năng sáng tạo chất liệu mới mà còn gợi hướng tận dụng nguyên liệu tại địa phương để tạo thêm giá trị kinh tế.
Giá trị phía sau từng sợi tơ
Đằng sau mỗi chiếc khăn lụa tơ sen là một quy trình thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. Cuống sen sau khi thu gom được làm sạch, loại bỏ gai rồi khứa nhẹ để rút sợi. Nếu thao tác quá sâu, sợi tơ có thể bị đứt, các sợi sau đó được nối, vê thành sợi trước khi đưa vào những công đoạn tiếp theo.
Để làm một chiếc khăn lụa tơ sen cần khoảng 4.800 cuống sen. Thời gian hoàn thiện một sản phẩm khoảng một tháng bảy ngày, mức giá được nghệ nhân chia sẻ là khoảng 10 triệu đồng với khăn không thêu và 12 triệu đồng với khăn thêu tay. Những con số này cho thấy giá trị sản phẩm không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn ở thời gian, kỹ thuật và công sức của người thợ.
Cảm nhận rõ công sức ấy trong quá trình đến tìm hiểu cơ sở để lấy tư liệu làm bài tập, Thanh Mai, một sinh viên tại thành phố, cho biết cô ấn tượng với các công đoạn thủ công để tạo nên sản phẩm. “Trong quá trình đến đây lấy tư liệu làm bài tập, tôi nhận ra để làm ra lụa tơ tằm cần trải qua nhiều công đoạn thủ công, đòi hỏi sự kiên trì và rất nhiều công sức. Khi được cầm trên tay những sản phẩm này, tôi càng cảm nhận rõ giá trị từ sự sáng tạo của người làm nghề. Tôi đã mua hai chiếc khăn vì yêu thích chất liệu, thấy sản phẩm đẹp mắt và dễ sử dụng”, Thanh Mai chia sẻ.
Từ trải nghiệm trực tiếp, Thanh Mai nhìn thấy không chỉ vẻ đẹp của sản phẩm mà còn cả quá trình lao động phía sau. Sự đón nhận của người sử dụng cũng là một yếu tố quan trọng để nghề thủ công tiếp tục tìm được chỗ đứng trong đời sống hiện đại.
Bên cạnh việc phát triển sản phẩm, bà Thuận chú trọng hướng dẫn người dân cải thiện việc trồng và chăm sóc sen theo hướng hữu cơ, nhằm nâng cao hiệu quả khai thác tơ. Theo bà, muốn người làm nghề có thu nhập ổn định thì phải bắt đầu từ chính vùng nguyên liệu, để quá trình sản xuất thuận lợi hơn và người lao động có thể gắn bó lâu dài.
Những nỗ lực đổi mới sản phẩm của Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức được ghi nhận qua các sản phẩm đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia, trong đó có khăn lụa tơ tằm và khăn lụa tơ sen. Đây cũng là hai sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia của cơ sở.
Bà Thuận cho rằng việc đánh giá, công nhận sản phẩm qua nhiều công đoạn góp phần tạo niềm tin cho người sản xuất và những người cùng tham gia làng nghề. Tuy nhiên, sự ghi nhận cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục cải tiến, nâng cao chất lượng thay vì dừng lại ở thành tích đã đạt được. Nghệ nhân Phan Thị Thuận chia sẻ: “Khi mà được công nhận sản phẩm 5 sao thì tất cả những người khách hàng rồi những người làng nghề họ tự tin và họ vui vẻ mà chúng ta phải luôn luôn nghĩ đến những cái là làm thế nào cho nó tốt hơn, đẹp hơn chứ không được là làm thụt lùi đi”.
Với sản phẩm tơ sen, bà Thuận không chỉ nhìn nhận giá trị từ góc độ kinh tế mà còn đặt sản phẩm trong mối liên hệ với văn hóa Việt Nam. Hoa sen gắn bó với đời sống tinh thần của người Việt; vì vậy, theo bà, câu chuyện về nguồn gốc nguyên liệu, quá trình tạo ra sợi tơ và ý nghĩa văn hóa cũng là những yếu tố làm nên giá trị riêng của sản phẩm. Bà Thuận nói rằng: “Tất cả tơ sen chúng ta không thể nói là giá trị của nó là bao nhiêu, chúng ta phải nghĩ cái giá trị văn hóa của nó, chúng ta phải nghĩ cái giá trị văn hóa của cái sản phẩm đấy. Mình phải nghĩ đến là hoa sen được chọn là quốc hoa”.
Từ góc nhìn ấy, nghệ nhân Phan Thị Thuận mong muốn tơ sen không chỉ được biết đến như một chất liệu thủ công độc đáo mà còn trở thành nguồn cảm hứng cho những sáng tạo mới. Bà kỳ vọng các nhà thiết kế, họa sĩ và người trẻ sẽ tham gia phát triển sản phẩm, kết hợp giá trị truyền thống với tư duy thẩm mỹ hiện đại để mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.
Kelvin, một du khách người Úc đang theo học lĩnh vực liên quan đến mỹ thuật và thiết kế, cho biết anh từng tìm hiểu về tơ tằm trong chương trình học và biết đến câu chuyện của bà Thuận. Việc trực tiếp đến tìm hiểu các chất liệu, sản phẩm giúp anh hiểu rõ hơn những kiến thức đã học, đồng thời có thêm ý tưởng phục vụ quá trình học tập.
“Trong chương trình học liên quan đến mỹ thuật và thiết kế, tôi từng tìm hiểu về tơ tằm cũng như câu chuyện của bà Thuận. Tôi muốn trực tiếp tìm hiểu thêm về các chất liệu và sản phẩm của bà để hiểu rõ hơn tinh thần của chúng, từ đó có thêm ý tưởng cho việc học và các bài luận. Khi tận mắt chứng kiến những chất liệu ấy ngoài đời thực, tôi càng ngưỡng mộ những sáng kiến của bà. Tôi nghĩ các sản phẩm thủ công như thế này cần được biết đến rộng rãi hơn”, Kelvin chia sẻ. Với những người làm sáng tạo, chất liệu không chỉ là đầu vào của một sản phẩm mà còn có thể gợi mở cách tiếp cận và ý tưởng mới. Việc tiếp xúc trực tiếp với quy trình làm nghề giúp người tìm hiểu nhận ra những đặc tính của nguyên liệu, đồng thời hiểu hơn về kỹ thuật và kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian.
Truyền nghề để giữ sức sống cho làng nghề
Bên cạnh bài toán nguyên liệu và thị trường, điều khiến nghệ nhân Phan Thị Thuận trăn trở là làm thế nào để có người tiếp nối nghề dệt. Những kinh nghiệm và kỹ thuật thủ công được tích lũy qua nhiều năm chỉ có thể được gìn giữ khi có thế hệ kế cận sẵn sàng học hỏi và tiếp tục phát triển.
Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức duy trì khoảng 20 lao động cố định, với thu nhập bình quân từ 8-10 triệu đồng/tháng; vào thời điểm cao điểm, cơ sở có thể tiếp nhận 50-70 lao động. Hằng năm, bà Thuận cũng tổ chức hướng dẫn học sinh thực hành nghề trong dịp nghỉ hè.
Hằng năm, vào dịp nghỉ hè, nghệ nhân Phan Thị Thuận tổ chức truyền nghề cho học sinh. Các em được trả công 50.000 đồng/ngày và khuyến khích thi đua trong quá trình học, những em làm được nhiều hơn sẽ được bà thưởng thêm. Theo bà, cách làm này tạo động lực để các em kiên trì thực hành, cố gắng hoàn thành từng công đoạn, từ đó từng bước làm quen với nghề dệt truyền thống.
Không chỉ dạy kỹ thuật, bà Thuận còn mong muốn bồi dưỡng tinh thần và ý thức trách nhiệm cho thế hệ trẻ, để các em có đủ sự tự tin, bản lĩnh tiếp nối những giá trị mà các thế hệ trước đã gây dựng.
Niềm tin vào thế hệ kế cận của bà cũng được củng cố từ chính gia đình. Khi người cháu nội bày tỏ mong muốn làm việc cùng bà, nghệ nhân Thuận có thêm động lực để tiếp tục theo đuổi nghề. Tuy nhiên, để người trẻ thực sự gắn bó lâu dài, ngoài tình yêu với nghề còn cần những điều kiện cụ thể về nguyên liệu, mặt bằng sản xuất và đầu ra sản phẩm.
Với bà Thuận, việc tìm người kế nghiệp là trăn trở lớn nhất ở thời điểm hiện tại. Bà mong muốn những người trẻ lựa chọn giữ nghề được tiếp thêm động lực và có điều kiện phát triển công việc. “Cái điều mà khiến tôi trăn trở là tôi phải truyền nghề dạy nghề và có người kế nghiệp. Đấy cái điều đấy là điều cần phải trăn trở mà cần phải được nhà nước hỗ trợ cái khoản là giúp cho các thế hệ họ sẽ có những cái bước tiếp theo và họ sẽ động viên họ”, nghệ nhân Phan Thị Thuận bày tỏ.
Bên cạnh việc thiếu người kế nghiệp, vùng nguyên liệu và mặt bằng sản xuất cũng là những trở ngại lớn đối với quá trình duy trì, phát triển nghề. Bà Thuận mong muốn có thêm cơ chế hỗ trợ, khuyến khích những người trẻ lựa chọn tiếp nối nghề truyền thống, nhất là khi công việc thủ công đòi hỏi sự kiên trì và thời gian tích lũy kỹ năng.
Không chỉ trông chờ vào sự hỗ trợ, nghệ nhân Phan Thị Thuận còn đặt kỳ vọng vào sức sáng tạo của thế hệ trẻ. Theo bà, để sản phẩm truyền thống đến gần hơn với công chúng, cần có những ý tưởng mới trong thiết kế, cách giới thiệu và quảng bá. “Tôi chỉ mong muốn là tất cả các bạn trẻ, các nhà thiết kế, các nhà họa sĩ làm như thế nào để thổi hồn vào sản phẩm để đưa sản phẩm ra thị trường, đấy là điều mong muốn nhất”, bà Thuận chia sẻ.
Câu chuyện của Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận cho thấy, giữ nghề truyền thống không chỉ là bảo tồn kỹ thuật đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó còn là quá trình tìm kiếm nguồn nguyên liệu, cải tiến sản phẩm, tạo sinh kế cho người lao động và xây dựng đội ngũ kế cận. Sự công nhận như OCOP 5 sao có thể tạo thêm động lực, nhưng sức sống lâu dài của nghề dệt vẫn phụ thuộc vào khả năng duy trì sản xuất và thích ứng với nhu cầu của đời sống hiện đại.
