Thái Nguyên không chỉ được biết đến là thủ phủ của trà, mà còn là nơi lưu giữ những kho tàng văn hóa phi vật thể vô cùng phong phú của các dân tộc thiểu số. Tại xã miền núi Phong Quang, người Dao Tiền vẫn đang gìn giữ những nghi lễ tâm linh độc đáo, được xem là "tấm giấy thông hành" để mỗi cá nhân được cộng đồng và tổ tiên công nhận: Lễ cấp sắc và lễ cắt khẩu đường âm.
Độc đáo những nghi lễ tín ngưỡng
Xã Phong Quang, một xã miền núi thuộc tỉnh Thái Nguyên, có nhiều dân tộc cùng sinh sống, trong đó chủ yếu là đồng bào người Dao Tiền với những nét văn hóa đặc trưng không trộn lẫn. Trong tâm thức của người Dao Tiền nơi đây, lễ cấp sắc là tập quán xã hội quan trọng bậc nhất. Đây không đơn thuần là một nghi lễ tôn giáo mà là cột mốc đánh dấu sự trưởng thành thực thụ của một người đàn ông trong gia đình và dòng tộc.
Ông Bàn Đức Minh - một người cao tuổi có uy tín tại xã Phong Quang cho biết: Theo quan niệm tâm linh của đồng bào, nếu một người đàn ông chưa trải qua lễ cấp sắc, thì dù tuổi cao sức yếu, tóc bạc phơ nhưng vẫn chưa được coi là trưởng thành. Người đó sẽ không được cộng đồng và tổ tiên công nhận đầy đủ tư cách để thực hiện các bổn phận tâm linh quan trọng hay gánh vác việc nối dõi tông đường.
Nghi lễ này thường được tổ chức vào dịp cuối năm, nhưng việc chuẩn bị phải bắt đầu từ nhiều tháng trước đó. Gia chủ cần chuẩn bị chu đáo lễ vật gồm ít nhất 2 con lợn nặng trên 80kg, rượu, đồ ăn chay, giấy bản, bạc trắng và tiền xu để dâng lên các vị thần linh. Trên bàn thờ chính, hai bộ tranh Tam thanh (vẽ các vị thần) được treo trang trọng để chứng giám cho buổi lễ. Lễ cấp sắc là một chuỗi các nghi thức nghiêm ngặt và đầy tính nghệ thuật. Người thực hành phải trải qua tuần tự 10 nghi lễ nhỏ: từ lễ ban mũ, trình diện, đến lễ lên đèn, đặt tên, qua cầu và kết thúc bằng lễ trả ơn Bàn Vương.
Trong đó, lễ lên đèn là khoảnh khắc thiêng liêng và quan trọng nhất. Người được cấp sắc sẽ ngồi trước bàn thờ tổ tiên, thầy lễ chính lần lượt đặt một chiếc đèn lên đầu và hai chiếc lên vai con hương. Giữa làn khói hương trầm mặc và tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã của điệu múa Láp Miến, thầy lễ sẽ đọc 10 độ, 10 điều kiêng cấm và 10 lời thề. Những lời răn dạy này hướng con người đến đạo đức, lẽ phải và trách nhiệm với gia đình...
Một điểm đặc thù của người Dao Tiền tại khu vực này, chủ yếu là tại thôn Bản Lồm, Bản Chiêng là việc thụ đèn. Dù trong văn hóa Dao nói chung có các cấp 3, 7, 9 và cao nhất là 12 đèn, nhưng hiện nay người Dao Tiền xã Phong Quang chủ yếu thực hiện cấp 3 đèn. Lý do được các bậc cao niên giải thích rất giản đơn nhưng chặt chẽ: vì thế hệ trước mới chỉ được cấp đến 3 đèn, nên không thể cấp cao hơn cho thế hệ sau...
Bên cạnh lễ cấp sắc dành cho nam giới, người Dao Tiền tại thôn Nà Lồm (xã Phong Quang) còn duy trì một nghi lễ lạ lùng đối với người ngoài nhưng lại mang tính "pháp lý tâm linh" đối với họ: Lễ cắt khẩu đường âm. Nếu như lễ cưới là sự công nhận về mặt xã hội, thì lễ cắt khẩu đường âm là sự xác nhận về mặt tâm linh. Các cặp vợ chồng sau khi cưới vài năm, thậm chí vài chục năm, tùy điều kiện kinh tế sẽ tổ chức nghi lễ này.
Theo thầy cúng Bàn Phú Minh (thôn Nà Lồm), nếu chưa làm lễ này, người vợ dù sống nhà chồng cả đời vẫn bị coi là "tạm trú", là người "ăn nhờ ở đậu". Để thực hiện, gia đình phải mổ 2 con lợn: một con mang sang nhà gái và một con làm lễ tại nhà trai. Nghi thức xúc động nhất là khi vợ chồng trao nhau bát rượu hoa đã được thầy lễ làm phép. Sau khoảnh khắc đó, tên tuổi của người vợ chính thức được thay đổi trong sổ sách "đường âm", theo họ nhà chồng và nhận một tên âm mới, chính thức trở thành thành viên vĩnh viễn của dòng tộc nhà chồng...
Phát huy các giá trị văn hóa truyền thống
Với những giá trị nhân văn sâu sắc, hướng con người tới cái thiện và nhắc nhở trách nhiệm cá nhân, năm 2022, Lễ cấp sắc của người Dao Tiền tại Phong Quang đã vinh dự được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Nhận thức được tiềm năng từ những nét văn hóa riêng có, bà Triệu Thi Thu Hoài, Bí thư Đảng ủy xã Phong Quang cho biết, địa phương đang nỗ lực đưa các giá trị bản địa này vào định hướng phát triển du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm. Thời gian vừa qua, đặc biệt sau Đại hội Đảng bộ xã Phong Quang lần thứ I, xã Phong Quang đã xác định đây là một trong năm nhiệm vụ trọng tâm trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc trên địa bàn, được đưa vào các nhiệm vụ trong lãnh đạo, chỉ đạo để bảo tồn, giữ gìn các giá trị văn hóa đó. Những nghi lễ độc đáo của người Dao Tiền không chỉ là sợi dây kết nối giữa hiện tại và quá khứ, giữa con người và tổ tiên, mà còn đang trở thành một sản phẩm du lịch đặc sắc, hứa hẹn đưa hình ảnh đất và người Phong Quang vươn xa hơn trong tương lai...
Với những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Dao Tiền nói riêng và của cộng đồng các dân tộc đang sinh sống trên địa bàn xã, Đảng bộ, chính quyền xã Phong Quang đã và đang nỗ lực trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa bản địa, định hướng đưa văn hóa gắn với phát triển du lịch tại địa phương.
Trong định hướng phát triển kinh tế - xã hội của Đảng bộ, chính quyền xã Phong Quang, xã có kế hoạch xây dựng những sản phẩm du lịch riêng có trên cơ sở các nét văn hóa đặc sắc bản địa, góp phần tích cực trong việc quảng bá hình ảnh đất và người Phong Quang đến với du khách thông qua các hoạt động du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng tại địa phương.../.