Tại thành phố Jilib, miền Nam Somalia, nước sông Juba dâng nhanh, đe dọa nhấn chìm nhà cửa của người dân sống gần bờ. Trong khi tìm đường sơ tán, nhiều gia đình còn phải đối mặt với các cuộc không kích liên tiếp nhằm vào khu vực do lực lượng Hồi giáo cực đoan al-Shabaab kiểm soát.
“Thiết bị bay không người lái xuất hiện liên tục. Chúng tôi luôn nghe thấy tiếng của chúng. Chúng giết hại cả gia súc lẫn dân thường”, Cayni Ali, 27 tuổi, bà mẹ sáu con sống tại Jilib, kể lại.
Theo lời người dân, các cuộc tấn công khiến việc di chuyển trong thành phố trở nên nguy hiểm, buộc nhiều gia đình phải tìm nơi trú ẩn gần sông Juba, nơi có nguy cơ xảy ra lũ lụt nghiêm trọng trong những tháng tới.
Ngày 26/10, tờ The Guardian dẫn lời một nguồn tin theo dõi tình hình tại vùng đồng bằng sông Juba cáo buộc chiến dịch quân sự của Mỹ đang “vũ khí hóa” hiện tượng El Nino, đẩy người dân vào những khu vực dễ ngập lụt nhằm gia tăng sức ép lên al-Shabaab.
Những cáo buộc này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ thương vong hàng loạt khi xung đột và thiên tai cùng đe dọa các cộng đồng dân cư vốn thiếu lương thực, nước sạch và dịch vụ y tế.
Nguy cơ lũ lụt chồng chất với xung đột
Jilib nằm trên vùng đồng bằng thấp, khiến thành phố đặc biệt dễ bị tổn thương trước những đợt mưa lớn. Năm 2023, El Nino gây ra trận lũ nghiêm trọng nhất trong khoảng một thế kỷ tại Somalia, khiến hơn 1,2 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.
Người dân lo ngại đợt El Nino năm nay có thể gây hậu quả nặng nề hơn. Arbey Famu, 70 tuổi, sống gần Jilib, cho biết nước lũ đã nhấn chìm những cánh đồng ngô và cao lương của gia đình bà.
Các cơ quan Liên Hợp Quốc cảnh báo lưu vực sông Juba là khu vực đặc biệt đáng lo ngại, trong khi Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC) dự báo Somalia có thể đối mặt với tình trạng ngập lụt nghiêm trọng.
Jethro Norman, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch, cho rằng việc sử dụng dữ liệu viễn thám về khu vực dễ ngập lụt để gây tổn hại cho dân thường, nếu được xác nhận, sẽ đảo ngược mục đích ban đầu của công cụ nhân đạo này.
Những dữ liệu vốn được sử dụng để dự báo thiên tai và hạn chế thương vong có thể bị lợi dụng trong bối cảnh các cuộc không kích kéo dài trùng với thời điểm El Nino gây lũ lụt.
Bộ Tư lệnh châu Phi của Mỹ (AFRICOM) bác bỏ cáo buộc khai thác thời tiết để phục vụ chiến dịch quân sự. Người phát ngôn cơ quan này khẳng định Mỹ không nhắm mục tiêu vào dân thường, không tiến hành hoạt động nhằm buộc người dân sơ tán và không sử dụng lũ lụt làm phương thức tác chiến.
Theo AFRICOM, các cuộc tấn công chỉ nhằm vào mục tiêu quân sự hợp pháp, đồng thời lực lượng Mỹ thực hiện những biện pháp khả thi để hạn chế thương vong dân sự.
Nghi vấn thương vong trong các cuộc không kích
Al-Shabaab kiểm soát khoảng 30% lãnh thổ Somalia, trong đó Jilib là một trong những trung tâm quan trọng. Các cuộc không kích có thể gây tổn thất cho lực lượng này nhưng cũng làm gia tăng rủi ro đối với dân thường sống trong khu vực.
Farhan Ahmed, 35 tuổi, người rời Jilib tháng trước, cho biết các cuộc không kích diễn ra gần như mỗi ngày. Một vụ tấn công đã phá hủy năm ngôi nhà trong khu phố của anh. Anh Ahmed cũng nhìn thấy thi thể nằm trên đường phố.
Fadumo Abdi, một cư dân khác, cáo buộc nhiều cuộc tấn công chủ yếu khiến dân thường thiệt mạng thay vì tiêu diệt các tay súng. Yusuf Siidi, 27 tuổi, cho biết anh chứng kiến ba thiếu niên tử vong trong một cuộc không kích.
Theo số liệu công khai của Mỹ, AFRICOM xác nhận thực hiện một cuộc không kích tại Jilib trong tháng 8 và sáu cuộc trong tháng 9. Từ đầu tháng 8 đến thời điểm bài báo được đăng, Mỹ cho biết đã tiến hành tổng cộng 11 cuộc không kích tại Somalia.
Tuy nhiên, số liệu này khác biệt với lời kể của nhiều nhân chứng về tần suất các vụ tấn công. Washington từ chối cung cấp thêm thông tin về những trường hợp có thể có thương vong dân sự, viện dẫn yêu cầu bảo vệ lực lượng và an ninh hoạt động.
David Sterman, nhà phân tích tại tổ chức nghiên cứu New America, nhận định khả năng tồn tại các cuộc không kích bí mật của Mỹ luôn là vấn đề cần xem xét khi những vụ tấn công không được xác định rõ bên thực hiện.
Tại Kismayo, thành phố cảng ở cửa sông Juba, ICRC đã điều trị cho 205 bệnh nhân bị thương do vũ khí trong năm nay, tăng 43% so với năm trước.
Viện trợ suy giảm, nạn đói thêm nghiêm trọng
Bên cạnh xung đột và thiên tai, nạn đói đang trở thành mối đe dọa lớn đối với người dân Somalia. Nhiều gia đình phải rời bỏ nhà cửa để tìm nơi an toàn hơn nhưng vẫn thiếu thực phẩm và dịch vụ chăm sóc sức khỏe.
Ali Adan Ali, quan chức phụ trách người di dời tại bang Jubaland, cho biết ông đã xác định 327 khu vực có nguy cơ ngập lụt. Tuy nhiên, đến tháng 10, cảnh báo El Nino mới được ban hành cho khoảng một nửa số khu vực này.
Điều khiến ông lo ngại nhất là tình trạng thiếu thuyền cứu hộ. Nếu nước sông dâng cao và các tuyến đường bị chia cắt, hàng nghìn người có thể mắc kẹt, không thể đến Kismayo để tìm kiếm trợ giúp. Trong đợt El Nino năm 2023, khoảng 19.000 người từng bị cô lập suốt một tuần mà không có thức ăn.
Khả năng ứng phó của Somalia còn suy yếu do nguồn viện trợ giảm mạnh. Theo The Guardian, ngân sách viện trợ dành cho nước này từng đạt 2,2 tỷ USD năm 2023 nhưng hiện chỉ còn khoảng 300.000 USD. Đầu tư cho các công trình phòng chống lũ cũng sụt giảm.
Tại Jilib, người dân cho biết chưa có hệ thống phòng chống lũ đầy đủ. Những bờ đất dựng dọc sông không đủ sức ngăn dòng nước khi mực sông dâng cao.
Trong khi đó, trẻ em từ các khu vực do al-Shabaab kiểm soát được đưa đến bệnh viện tại Kismayo mỗi ngày trong tình trạng suy dinh dưỡng nghiêm trọng. Zakaria Mohammed, y tá trưởng tại một bệnh viện được ICRC hỗ trợ, cho biết tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em tại cơ sở này đã tăng 40% trong năm nay.
El Nino được cảnh báo có thể khiến tình trạng thiếu lương thực tại Somalia thêm trầm trọng, trong khi viện trợ quốc tế suy giảm làm hạn chế khả năng cứu trợ.
Đối với hàng nghìn gia đình sống dọc sông Juba, xung đột kéo dài, lũ lụt và nạn đói đang tạo thành vòng xoáy khủng hoảng. Khi mùa mưa tiếp diễn, những người mắc kẹt giữa khu vực do al-Shabaab kiểm soát và dòng sông đang dâng cao có nguy cơ phải đối mặt với thảm họa nhân đạo nghiêm trọng hơn.
