Washington gia tăng sức ép lên ICC
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 9/10 công bố các biện pháp trừng phạt trực tiếp nhằm vào ICC, đánh dấu bước leo thang đáng kể trong chiến dịch của chính quyền Tổng thống Donald Trump nhằm hạn chế hoạt động của cơ quan tư pháp quốc tế có trụ sở tại Hague, Hà Lan.
Trước đây, Washington chủ yếu nhắm đến các thẩm phán, công tố viên và tổ chức hỗ trợ ICC. Lần này, Mỹ chuyển mục tiêu sang toàn bộ thiết chế, trong nỗ lực mà chính quyền ông Trump mô tả là cách tiếp cận huy động toàn bộ bộ máy chính phủ để vô hiệu hóa tòa án.
“Chúng tôi sẽ cấm các giao dịch với tòa án bất hảo này, cắt đứt nguồn lực và làm tê liệt khả năng hoạt động của họ nhằm vào chúng tôi”, ông Rubio tuyên bố trong video đăng trên mạng xã hội. Ngoại trưởng Mỹ khẳng định Washington không chấp nhận thẩm quyền tài phán của ICC và cảnh báo: “Hoặc ICC chấm dứt các mối đe dọa, hoặc chúng tôi sẽ chấm dứt ICC”.
Chính quyền Mỹ viện dẫn cuộc điều tra của ICC về các hành vi vi phạm tại Afghanistan, có thể ảnh hưởng đến quân nhân và nhân viên tình báo Mỹ, cùng lệnh bắt Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Yoav Gallant liên quan các cáo buộc tội ác chiến tranh tại Gaza.
Mỹ và Israel không tham gia Quy chế Rome, văn kiện thành lập ICC. Tuy nhiên, tòa khẳng định có thẩm quyền truy tố các hành vi phạm tội do công dân hai nước thực hiện trên lãnh thổ quốc gia thành viên.
Đến nay, ICC chưa tìm cách truy tố công dân Mỹ nào. Luật Mỹ ban hành năm 2002 đã cấm dẫn độ công dân nước này để xét xử tại ICC, đồng thời cho phép sử dụng vũ lực nếu công dân Mỹ bị tòa giam giữ. Điều khoản này thường bị những người chỉ trích gọi là “điều khoản xâm lược Hague”.
ICC cảnh báo nguy cơ suy yếu công lý quốc tế
Phó công tố viên ICC Nazhat Shameem Khan lên án các biện pháp trừng phạt, cho rằng chúng nhằm làm suy yếu pháp quyền quốc tế và hoạt động của một thiết chế tư pháp độc lập.
“Công việc của chúng tôi sẽ tiếp tục trong tất cả các tình huống, cuộc điều tra và hoạt động truy tố”, bà Khan nói với truyền thông Mỹ ngày 9/10.
Trong tuyên bố riêng, ICC kêu gọi các quốc gia thành viên tăng cường hỗ trợ, cảnh báo quyết định của cộng đồng quốc tế lúc này sẽ ảnh hưởng đến tương lai của cơ quan được thành lập nhằm bảo vệ nạn nhân của những hành vi tàn bạo trên diện rộng.
Theo giới quan sát nhân quyền, chiến dịch gây sức ép của Washington có thể ảnh hưởng đến các cuộc điều tra của ICC, đặc biệt là mạng lưới tổ chức địa phương và những người thu thập bằng chứng phục vụ quá trình truy tố.
Mark Kersten, chuyên gia luật quốc tế tại Canada, cho biết những người ủng hộ ICC đã lo ngại khả năng Mỹ trừng phạt trực tiếp toàn bộ tòa án kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai vào tháng 1/2025.
“Đây là mối lo ngại lớn nhất: không chỉ các cá nhân bị trừng phạt mà chính tòa án cũng có thể trở thành mục tiêu”, ông Kersten nói với kênh Al Jazeera, nhận định kịch bản tồi tệ nhất đã xảy ra.
Các biện pháp mới phong tỏa tài sản và quyền lợi liên quan đến tài sản của ICC tại Mỹ, đồng thời cấm cung cấp tiền, hàng hóa và dịch vụ cho cơ quan này. Điều đó có thể khiến các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cho tòa đối mặt nguy cơ bị trừng phạt, gây khó khăn cho hoạt động của tổ chức có khoảng 900 nhân viên.
Washington vẫn duy trì một số ngoại lệ tạm thời đối với dịch vụ bảo trì, công nghệ và chương trình hưu trí. Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết các miễn trừ nhằm tạo thời gian để những quốc gia thành viên tìm kiếm giải pháp ngoại giao và pháp lý đáp ứng các quan ngại của Washington.
William Schabas, giáo sư luật quốc tế tại Đại học Middlesex ở London, cho biết ICC đã chuẩn bị cho kịch bản này hơn một năm, trong đó có việc chuyển một số phần mềm Mỹ sang giải pháp châu Âu và tìm nhà cung cấp thay thế. Tuy nhiên, ông nhận định các biện pháp trừng phạt sẽ khiến hoạt động của tòa phức tạp hơn đáng kể.
Tương lai ICC
Washington cũng kêu gọi các quốc gia khác rút khỏi ICC và phát tín hiệu có thể xem xét quan hệ của đồng minh với tòa khi quyết định viện trợ nước ngoài. Trong khi đó, một số thành viên ICC chỉ trích điều họ cho là tình trạng áp dụng luật pháp quốc tế thiếu bình đẳng.
Tháng 7, Chad và Venezuela có động thái rút khỏi tòa, sau các quyết định tương tự của Burkina Faso, Mali và Niger.
Theo chuyên gia, sự hỗ trợ thực chất từ các quốc gia thành viên sẽ quyết định khả năng ICC duy trì hoạt động trước sức ép của Mỹ. Phần lớn châu Âu, Mỹ Latinh và nhiều nước châu Phi vẫn tham gia cơ quan này, cùng Canada và Australia.
Thông báo trừng phạt được đưa ra chỉ vài giờ sau khi Giải Nobel Hòa bình được trao cho Navi Pillay, luật gia Nam Phi và cựu thẩm phán ICC, người từng giám sát báo cáo nhân quyền Liên hợp quốc năm 2025 kết luận các hành động của Israel tại Gaza cấu thành tội diệt chủng.
Ủy ban Nobel cho biết giải thưởng được trao trong bối cảnh các thẩm phán và thiết chế luật pháp quốc tế đang chịu sức ép chính trị, đồng thời nhấn mạnh việc buộc tội phạm chiến tranh chịu trách nhiệm và bảo đảm công lý cho nạn nhân là điều kiện tiên quyết để xây dựng hòa bình.
