Mạng lưới chủ động phát hiện và xử lý các rủi ro, đáp ứng yêu cầu phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong giai đoạn mới, đồng thời là lá chắn quan trọng bảo vệ an toàn sức khỏe người dân và an ninh quốc gia trước các nguy cơ bức xạ tiềm ẩn.
Vận hành mạng quan trắc cảnh báo sớm
Mạng lưới các cơ quan pháp quy về năng lượng nguyên tử trong khu vực ASEAN (ASEANTOM) đặt mục tiêu thiết lập một mạng lưới quan trắc, cảnh báo sớm bức xạ (EWRMN) và kênh trao đổi dữ liệu (ASEAN-RDEP) khu vực ASEAN có đủ năng lực phát hiện mọi mức tăng đáng kể về bức xạ hay chất phóng xạ bất kỳ trong môi trường và đưa ra cảnh báo tức thì đến các nước thành viên nhằm hỗ trợ các quốc gia thành viên ASEAN thực hiện các biện pháp ứng phó sự cố một cách kịp thời và hiệu quả.
Mạng lưới quan trắc và cảnh báo sớm bức xạ (EWRMN) và kênh trao đổi dữ liệu khu vực ASEAN thuộc Dự án "Thiết lập mạng quan trắc cảnh báo sớm bức xạ và kênh trao đổi dữ liệu khu vực ASEAN" do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ. Mạng lưới quan trắc và cảnh báo sớm bức xạ cho 7 quốc gia gồm: Campuchia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Thái Lan, Việt Nam, được thiết kế nhằm phát hiện kịp thời các dấu hiệu gia tăng bất thường của mức bức xạ trong môi trường, qua đó giúp các quốc gia chủ động đưa ra các biện pháp ứng phó để bảo vệ cộng đồng và môi trường.
Dự án do Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ) chủ trì thực hiện với 41 trạm quan trắc trực tuyến đã được thiết lập. Các trạm được ưu tiên lắp đặt tại những khu vực trọng điểm trên cả nước. Trung tâm điều hành mạng lưới đặt tại Hà Nội (Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân) nơi có khả năng thu nhận, lưu trữ, xử lý và hiển thị dữ liệu trực tuyến 24/7 từ toàn bộ các trạm quan trắc trên phạm vi cả nước. Đặc biệt, toàn bộ dữ liệu quan trắc của Việt Nam đã được kết nối và chia sẻ thông suốt với kênh trao đổi dữ liệu ASEAN-RDEP đặt tại Thái Lan, đồng thời sẵn sàng chuyển tiếp tới hệ thống IRMIS của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh: An toàn bức xạ và hạt nhân luôn là ưu tiên hàng đầu của Việt Nam trong quá trình phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, vì vậy, dự án do EU tài trợ không chỉ giúp tăng cường năng lực kỹ thuật cho Việt Nam mà còn góp phần xây dựng mạng lưới an ninh, an toàn hạt nhân vững chắc cho toàn khu vực ASEAN. Việc chính thức đưa mạng lưới quan trắc và cảnh báo sớm bức xạ vào hoạt động giúp các cơ quan chức năng nhanh chóng đánh giá tình hình và tổ chức ứng phó hiệu quả nếu có sự cố xảy ra, qua đó bảo vệ an toàn cho người dân và môi trường.
Đại sứ EU tại Việt Nam Julien Guerrier cho biết: Dự án góp phần xây dựng mạng lưới quốc gia về quan trắc phóng xạ môi trường và cảnh báo sớm nhằm thường xuyên theo dõi, phát hiện kịp thời các sự cố phóng xạ bất thường trong nước cũng như xuyên biên giới trong khu vực ASEAN, bảo đảm mức độ bảo vệ tối ưu trước các nguy cơ hóa học, sinh học, phóng xạ và hạt nhân (CBRN); khẳng định EU sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong quá trình chuyển đổi năng lượng, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo, bảo đảm an toàn hạt nhân và giảm thiểu các rủi ro.
Việt Nam nói riêng và cộng đồng ASEAN nói chung cùng nhau nâng cao năng lực khu vực trong lĩnh vực an toàn, an ninh, quan trắc và ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân, đảm bảo mục tiêu sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình theo kế hoạch hành động của Mạng lưới ASEANTOM.
Đồng bộ với mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia
Việc đưa mạng lưới quan trắc EU-ASEANTOM vào vận hành không chỉ giúp Việt Nam tăng cường khả năng phát hiện sớm các sự cố phóng xạ xuyên biên giới mà còn tạo nền tảng dữ liệu quan trọng phục vụ công tác quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử, hướng tới tích hợp dữ liệu đồng bộ với Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia trong thời gian tới.
Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 710/QĐ-TTg về việc thành lập Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia, nhằm tăng cường năng lực theo dõi, giám sát và cảnh báo các yếu tố phóng xạ trong môi trường.
Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia được thành lập và tổ chức thống nhất trong phạm vi cả nước nhằm theo dõi thường xuyên, phát hiện kịp thời các diễn biến bất thường về phóng xạ trong môi trường trên diện rộng thuộc lãnh thổ Việt Nam và đáp ứng yêu cầu phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử trong tình hình mới. Đây là bước đi chiến lược nhằm thiết lập hệ thống giám sát hiện đại, đảm bảo an ninh hạt nhân và ứng phó kịp thời các sự cố bức xạ trên phạm vi toàn quốc.
Mạng lưới có nhiệm vụ cung cấp thông tin, dữ liệu phục vụ cảnh báo sớm và ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân, phòng thủ dân sự và bảo đảm an ninh hạt nhân. Các dữ liệu quan trắc được quản lý, chia sẻ trên nền tảng số quốc gia, phục vụ hoạt động quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử cũng như các lĩnh vực liên quan. Mạng lưới cũng giám sát các nguồn phóng xạ trong nước, theo dõi, đánh giá ảnh hưởng của các cơ sở bức xạ, cơ sở hạt nhân ngoài lãnh thổ có thể tác động đến Việt Nam. Đồng thời, hệ thống được yêu cầu tích hợp với cơ sở dữ liệu quốc gia về môi trường, góp phần hoàn thiện hạ tầng dữ liệu phục vụ quản lý tổng thể.
Mạng lưới hoạt động theo nguyên tắc phối hợp, liên thông, chia sẻ thông tin, dữ liệu theo hướng bảo đảm thống nhất, đồng bộ và hiệu quả; tuân thủ quy định của pháp luật về quan trắc môi trường, an toàn bức xạ và hạt nhân và các quy định pháp luật liên quan.
Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ) Trần Chí Thành nhấn mạnh: Việc hình thành Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia không chỉ đáp ứng yêu cầu phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong tình hình mới mà được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực giám sát môi trường phóng xạ, chủ động phát hiện và xử lý các rủi ro, đồng thời là lá chắn quan trọng bảo vệ an toàn sức khỏe người dân và an ninh quốc gia trước các nguy cơ bức xạ tiềm ẩn.
