Đảng Likud của Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã gọi các lực lượng đối lập là “khối thảm họa”, ám chỉ một liên minh chính trị tập hợp nhiều đảng có quan điểm khác biệt, thậm chí từng mâu thuẫn sâu sắc, nhưng đang tìm cách hợp lực để giành quyền điều hành đất nước. Trớ trêu là chính “khối thảm họa” này hiện đang đứng trước cơ hội thành lập chính phủ mới tại Israel.
Theo trang The Conversation, ngày 8/11, Tổng thống Israel Isaac Herzog thông báo trao cho ông Gadi Eisenkot – đối thủ chính của Thủ tướng Benjamin Netanyahu – cơ hội thành lập chính phủ mới tại Israel. Ông Eisenkot hiện có 28 ngày, với khả năng được gia hạn thêm 14 ngày, để tìm cách thành lập một chính phủ liên minh ổn định. Thách thức lớn nhất của ông là tập hợp các lực lượng đối lập vốn chia rẽ sâu sắc. Và ngay cả khi thành công, chính phủ mới vẫn phải đối mặt với hàng loạt khó khăn, từ việc duy trì sự đoàn kết trong liên minh cầm quyền, quan hệ đang thay đổi với Mỹ cho đến tình trạng bạo lực leo thang tại Bờ Tây.
Cuộc bầu cử đặc biệt
Trong hệ thống bầu cử Israel, tổng thống thường là người chính thức chỉ định một chính trị gia đứng ra thành lập liên minh chính phủ. Người được lựa chọn không nhất thiết phải là lãnh đạo đảng giành nhiều phiếu nhất – trong trường hợp này là ông Netanyahu.
Hệ thống bầu cử của Israel vốn được thiết kế theo hướng hình thành các chính phủ liên minh. Trên thực tế, quốc gia này chưa từng có chính phủ do một đảng duy nhất điều hành.
Đảng Likud của ông Netanyahu giành được số ghế cao nhất trong cuộc bầu cử ngày 27/10. Tuy nhiên, liên minh của ông không đạt được 61 ghế cần thiết để chiếm đa số tại Quốc hội gồm 120 ghế.
Các đảng đối lập với ông Netanyahu, do ông Eisenkot dẫn dắt, cũng không có đủ số ghế để thành lập chính phủ.
Trong khi đó, hai đảng có đa số thành viên là người Arab, đại diện cho lợi ích của khoảng 2 triệu công dân Israel (Danh sách chung – Joint List và Ra’am), giành tổng cộng 19 ghế, mức cao nhất từ trước đến nay.
Mặc dù quy trình trao cho ông Eisenkot cơ hội thành lập chính phủ là thông lệ, bối cảnh cuộc bầu cử lần này lại đặc biệt căng thẳng và mang tính bước ngoặt trong lịch sử Israel. Đây là lần đầu tiên người dân Israel đi bỏ phiếu kể từ sau cuộc tấn công gây chấn động của Hamas ngày 7/10/2023 và cuộc chiến tàn khốc tại Gaza sau đó.
Việc tiến trình bầu cử kết thúc mà không xác định được một lực lượng đủ khả năng thành lập chính phủ đặt ra nhiều câu hỏi khó khăn, nhất là trong thời điểm mang tính bước ngoặt đối với lịch sử quốc gia Do Thái.
Chính phủ Israel mới có thể phải dựa vào các đảng Arab?
Kết quả bầu cử càng trở nên phức tạp bởi khoảng cách giữa tương quan ghế trong Quốc hội và những tính toán chính trị. Để hình thành một liên minh cầm quyền, đảng Yashar của ông Eisenkot có thể liên kết với đảng B’Yachad của ông Naftali Bennett, đảng Dân chủ của ông Yair Golan và đảng Yisrael Beytenu của ông Avigdor Liberman.
Tuy nhiên, để đạt đa số tại Quốc hội, liên minh này sẽ cần ít nhất một trong hai đảng Arab tham gia vào một chính phủ đoàn kết có thành phần rộng chưa từng có.
Điều đó đồng nghĩa với việc ông Eisenkot, cũng như các chính trị gia Bennett và Liberman, phải đi ngược lại những cam kết trong chiến dịch tranh cử rằng họ sẽ không tham gia liên minh với các đảng Arab.
Đây là thế khó đối với ông Eisenkot. Sự ủng hộ của hai đảng Arab có thể giúp phá vỡ tình trạng bế tắc chính trị hiện nay. Nhưng điều đó cũng có nguy cơ khiến một liên minh vốn đã khó hình thành giữa các đảng Israel tan rã ngay cả trước khi bắt đầu điều hành đất nước.
Những bài toán nan giải trong thành lập liên minh
Luật Nhà nước Dân tộc Israel năm 2018 quy định “quyền tự quyết dân tộc tại Nhà nước Israel chỉ dành riêng cho người Do Thái”. Quy định này khiến các đảng Arab gặp khó khăn trong việc vừa đại diện cho quyền tự quyết dân tộc của người Palestine, vừa ủng hộ một chính phủ Israel.
Sự hợp tác như vậy từng được thử nghiệm trong quá khứ nhưng không thành công. Năm 2021, lịch sử đã được ghi dấu khi đảng Ra’am tham gia chính phủ liên minh do ông Bennett lãnh đạo, giúp chính phủ này có được đa số sít sao tại Quốc hội. Tuy nhiên, thử nghiệm đó chỉ kéo dài 12 tháng trước khi liên minh chính phủ đầy bất ngờ này sụp đổ.
Hiện Ra’am đã tuyên bố sẽ ủng hộ một chính phủ liên minh do ông Eisenkot thành lập. Tuy nhiên, điều đó không bảo đảm thử nghiệm lần này sẽ kéo dài hơn so với trước đây.
Ngay cả khi không có sự tham gia của các đảng Arab, ông Eisenkot vẫn có thể gặp khó khăn trong việc duy trì sự gắn kết của liên minh.
Từng giữ chức Tổng tham mưu trưởng Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF), ông Eisenkot được xem là một chính trị gia thực tế, có phong cách đối lập với ông Netanyahu. Tuy nhiên, kinh nghiệm chính trường của ông còn hạn chế. Ông chỉ bước chân vào chính trường năm 2022, còn đảng Yashar mới được thành lập năm ngoái.
Chưa đầy 6 tháng trước, ông Eisenkot từng bác bỏ ý tưởng các đảng đối lập hợp lực, đồng thời chỉ trích cụ thể lãnh đạo phe đối lập Yair Lapid.
Những thách thức lớn trong và ngoài nước
Những thách thức mà chính phủ mới của Israel phải đối mặt là vô cùng lớn. Tình hình tại Gaza vẫn chưa được giải quyết, Hamas vẫn còn vũ khí, trong khi chiến tranh đã lan rộng từ khu vực Vùng Vịnh sang Saudi Arabia.
Ngay sát Israel, tình trạng bạo lực kéo dài do những người định cư Israel gây ra nhằm vào người Palestine tại Bờ Tây cũng sẽ là một thách thức nghiêm trọng đối với bất kỳ chính phủ nào được thành lập.
Bên cạnh đó, việc đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội Mỹ sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ khiến chính sách đối ngoại của Washington trở nên khó đoán hơn trong phần còn lại của nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump.
Dù chính phủ Israel mới được thành lập với thành phần như thế nào, việc duy trì sự thống nhất nội bộ sẽ là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh bất ổn ngày càng gia tăng, từ Washington đến Bờ Tây.
