Trước những tác động từ cơ chế thị trường và sự chuyển dịch lao động, việc bảo tồn, phát huy giá trị làng nghề gắn với phát triển du lịch nông thôn đang trở thành hướng đi chiến lược nhằm tiếp nối mạch nguồn di sản trăm năm nơi đây.
Tìm hướng đi mới cho làng nghề truyền thống
Được UBND tỉnh Bạc Liêu (cũ) công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2009, làng nghề đan đát ấp Phước Mỹ (trước đây là ấp Mỹ 1) có tuổi đời hơn 100 năm. Đến nay, toàn ấp có hơn 900 hộ dân thì đã có gần 250 hộ trực tiếp gắn bó với nghề đan đát.
Báo cáo từ UBND xã Phước Long ghi nhận, trong 2 năm liên tục gần đây, doanh thu của làng nghề đạt khoảng 3,4 tỷ đồng/năm, mang lại thu nhập bình quân 4,5 triệu đồng/người/tháng. Hiện, làng nghề đã giải quyết việc làm thường xuyên cho khoảng 500 lao động tại địa phương, đặc biệt là phụ nữ, người cao tuổi và lực lượng lao động nhàn rỗi tại địa phương.
Giá trị cốt lõi giúp làng nghề duy trì sức sống bền bỉ chính là ý thức giữ lửa nghề của bao thế hệ nghệ nhân. Có gia đình đã 3 đời theo nghề như ông Phạm Đạt (70 tuổi, ấp Phước Mỹ), người học đan từ năm 14 - 15 tuổi. Trong ký ức của ông Đạt, thời kỳ hưng thịnh của làng nghề là khoảng thời gian nhà nhà trồng tre trúc, chẻ nan, vót vỏ, tạo nên bầu không khí rộn rã khắp xóm làng.
Nhớ về chặng đường đã qua, ông Phạm Đạt chia sẻ, lúc trước sản phẩm ở làng nghề rất đa dạng như: Mê bồ dí lúa, nia, cần xé, vỏ, thúng đựng đồ, nôm, lờ bắt cá… đây đều là những dụng cụ gắn liền trong đời sống sinh hoạt, sản xuất hàng ngày của người dân nông thôn. “Hàng hóa làm ra được thương lái khắp vùng Nam kỳ lục tỉnh đến thu mua không đủ. Trung bình 1 tháng, mỗi gia đình cung cấp ra thị trường hàng trăm sản phẩm. Nghề này đã nuôi sống biết bao gia đình, giúp nhiều em học hành đến nơi đến chốn” – ông Phạm Đạt nhớ lại.
Địa bàn ấp Phước Mỹ hiện có gần 250 hộ tham gia hoạt động nghề đan đát truyền thống.
Trong bối cảnh hiện nay, dù nhiều sản phẩm truyền thống dần bị thay thế, làng nghề vẫn nhạy bén thích ứng khi chọn chiếc cần xé làm mặt hàng chủ lực. Cần xé Phước Mỹ được thương lái khắp các tỉnh miền Tây thu mua với giá từ 40.000 đến 60.000 đồng/chiếc để phục vụ vận chuyển trái cây, thủy sản hay lươn thương phẩm.
Là người có hơn 50 năm gắn bó với nghề, bà Lê Thị Thủy (ngoài 70 tuổi, ấp Phước Mỹ) hiện vận hành cơ sở sản xuất quy mô lớn, tạo việc làm thường xuyên cho hơn 10 lao động và cung cấp ra thị trường khoảng 1.000 chiếc cần xé mỗi tháng.
Trăn trở về trách nhiệm trao truyền di sản cho thế hệ sau, bà Lê Thị Thủy tâm sự, thực tế là hiện nay nhiều gia đình chỉ xem đan đát là nghề phụ, chỉ còn một số hộ như gia đình bà xem nghề này là nghề chính nên quy mô có lớn hơn, trung bình cơ sở cũng thuê hơn 10 nhân công làm việc. “Làm nghề này giờ chỉ đủ sống chứ nói để khá giả thì khó. Tôi duy trì đến giờ một phần là muốn giữ nghề truyền thống của cha ông, giữ một phần ký ức tuổi thơ, truyền nghề cho thế hệ trẻ và giúp nhiều người có thêm thu nhập trong lúc nhàn rỗi” – bà Lê Thị Thủy chia sẻ.
Tháo gỡ điểm nghẽn, nâng tầm di sản gắn với du lịch nông thôn
Ông Phạm Đạt (70 tuổi, ấp Phước Mỹ) sinh ra và lớn lên trong gia đình có 3 đời làm nghề đan đát.
Dù mang lại nguồn thu nhập bình quân từ 130.000 đến 150.000 đồng/ngày cho người lao động thủ công, làng nghề đan đát Phước Mỹ đang đối mặt với không ít khó khăn. Bởi cũng như với nhiều làng nghề thủ công truyền thống khác, với những người cao niên trong làng nghề đan đát Phước Mỹ, nỗi trăn trở lớn nhất chính là lực lượng kế thừa đang dần thiếu hụt. Thực tế, thu nhập từ nghề chưa thật sự hấp dẫn khiến nhiều lao động trẻ địa phương có xu hướng rời quê đi làm ăn xa hơn là theo nghề truyền thống của gia đình.
Đánh giá về thực trạng này, ông Phạm Đạt trăn trở, chính quyền địa phương có mở một số lớp tập huấn truyền nghề đan đát nên đa phần người dân địa phương ai cũng biết. Chỉ có điều thu nhập từ nghề này không cao nên nhiều người trong độ tuổi lao động vẫn chọn cách rời địa phương đi làm ăn xa. Do đó, ông cũng như nhiều người dân địa phương đều mong muốn, trong thời gian tới sẽ có cơ chế hỗ trợ các đối tượng học nghề truyền thống, từ đó mới hy vọng thu hút và giữ chân những người trẻ ở lại quê hương gắn bó với nghề.
Bên cạnh đó, theo nhiều hộ dân tại đây cho biết, nguyên liệu trúc tại chỗ chỉ đạt khoảng 15 ha, buộc các hộ sản xuất phải thu mua ngoài tỉnh làm tăng chi phí. Mẫu mã sản phẩm chưa đa dạng, khả năng tiếp cận vốn vay ưu đãi còn hạn chế, thiết bị máy móc chậm đổi mới khiến quy mô sản xuất bị thu hẹp và khó đáp ứng các đơn hàng lớn. Ngoài ra, sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp có tính tiện dụng cao hơn giờ đây cũng được thị trường ưa chuộng hơn.
Thấy rõ những vướng mắc của người dân, UBND xã Phước Long đang tiến hành kiểm tra, rà soát toàn diện nhu cầu về vốn, công nghệ và đào tạo nghề để đưa ra các giải pháp tháo gỡ kịp thời. Cùng với việc nhân rộng các lớp truyền nghề, chính quyền địa phương tập trung kết nối đầu ra và nghiên cứu các mô hình kết hợp làng nghề với du lịch sinh thái nông thôn, gắn bảo tồn văn hóa với chương trình xây dựng nông thôn mới bền vững.
Trong nỗ lực bảo tồn làng nghề, địa phương đã hỗ trợ kinh phí xây dựng nhà trưng bày sản phẩm rộng khoảng 70 m2, tạo điểm dừng chân cho du khách tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu nét văn hóa thủ công đặc sắc của Cà Mau vào năm 2024.
Với quyết tâm đồng hành cùng người dân giữ nghề, Chủ tịch UBND xã Phước Long Nguyễn Tấn Thức khẳng định, nếu người tham gia hoạt động nghề truyền thống thiếu vốn thì chúng tôi sẽ kết nối hỗ trợ vốn; nếu thiếu trang thiết bị thì sẽ xin tỉnh hỗ trợ thêm trang thiết bị; nếu cần mở thêm các lớp tập huấn truyền nghề, đào tạo nghề thì chúng tôi sẽ tổ chức.
Ngoài ra, xã cũng tích cực hỗ trợ người dân tìm đầu ra cho sản phẩm; tham khảo một số mô hình của tỉnh bạn kết hợp phát triển làng nghề gắn với du lịch nông thôn và xây dựng nông thôn mới theo hướng bền vững, hiệu quả, gắn kết chặt chẽ với bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, bảo vệ môi trường.
Hy vọng với sự chủ động của chính quyền xã Phước Long cùng tâm huyết bền bỉ của những nghệ nhân Phước Mỹ, trong tương lai làng nghề đan đát truyền thống của người dân nơi đây sẽ có điểm tựa vững chắc, không chỉ góp phần giữ vững bản sắc mà còn tự tin vươn mình, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Cà Mau trong thời gian tới.
