Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn Hà Nội): Cần rõ cơ chế bồi thường khi trưng mua, trưng dụng tài sản
Sau khi nghiên cứu kỹ hồ sơ dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), tôi đánh giá cao sự chuẩn bị tài liệu và báo cáo tiếp thu, giải trình thấu đáo, cầu thị của cơ quan chủ trì soạn thảo và chất lượng của Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp.
Theo tôi, dự thảo Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) cần làm rõ cơ chế bồi thường thiệt hại đối với hệ thống tài sản đồng bộ đang vận hành và xử lý hậu quả tài chính đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước khi chấp hành quyết định trưng mua, trưng dụng.
Thứ nhất, quy định bồi thường cần tính đến trường hợp trưng dụng một bộ phận tài sản nhưng làm gián đoạn hoạt động của cả hệ thống. Chẳng hạn, việc trưng dụng một phần tuyến cáp quang, máy chủ trung tâm dữ liệu hoặc trạm biến áp chuyên dùng có thể khiến doanh nghiệp mất doanh thu, phát sinh chi phí duy trì nhân lực kỹ thuật và đối mặt với nguy cơ vi phạm hợp đồng, dù tài sản không bị hư hỏng vật lý.
Vì vậy, tôi đề nghị bổ sung cơ chế cho phép chủ sở hữu lựa chọn trưng dụng toàn bộ phân đoạn hệ thống cần thiết hoặc được bồi thường, hỗ trợ chi phí khôi phục vận hành và chi phí ngừng việc của người lao động trực tiếp bị ảnh hưởng. Đồng thời, cần làm rõ căn cứ miễn trừ trách nhiệm dân sự, trách nhiệm bồi thường do vi phạm hợp đồng với bên thứ ba khi việc không thực hiện được nghĩa vụ xuất phát từ chấp hành quyết định trưng mua, trưng dụng của cơ quan có thẩm quyền.
Thứ hai, cần có cơ chế bảo vệ người quản lý doanh nghiệp có vốn nhà nước trước những thiệt hại tài chính phát sinh khách quan từ việc chấp hành quyết định trưng mua, trưng dụng. Thực tế, doanh nghiệp có thể giảm doanh thu, giảm lợi nhuận, phát sinh chi phí hoặc chênh lệch âm giữa số tiền được thanh toán và giá trị ghi sổ kế toán của tài sản, trong khi người quản lý vẫn phải chịu trách nhiệm bảo toàn vốn nhà nước.
Tôi đề nghị quy định rõ các khoản thiệt hại này được xem xét loại trừ khi đánh giá việc bảo toàn vốn, xếp loại doanh nghiệp và mức độ hoàn thành nhiệm vụ của người quản lý, người đại diện phần vốn nhà nước; đồng thời, làm rõ việc xử lý thuế đối với các chi phí phát sinh. Quy định cụ thể sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm thực hiện quyết định của Nhà nước, đồng thời tạo căn cứ thống nhất cho các cơ quan quản lý, thanh tra và kiểm toán trong quá trình thực thi.
Đại biểu Nguyễn Thị Thanh (Ninh Bình): Phân quyền phải đi đôi với nguồn lực và giám sát
Theo tôi, phân quyền cho cấp xã trong trưng mua, trưng dụng tài sản phải đi đôi với nguồn lực và cơ chế kiểm soát. Dự thảo đã tính đến tình huống địa bàn bị chia cắt, cấp tỉnh và Trung ương chưa thể tiếp cận trong khi người dân cần được cứu hộ ngay. Tuy nhiên, Điều 17 và Điều 24 đang giao cho cùng một chủ thể hai thẩm quyền có hệ quả pháp lý rất khác nhau. Đối với trưng mua, dự thảo cần quy định rõ hơn giới hạn về giá trị, quy mô và chủng loại tài sản.
Tôi đề nghị cân nhắc chỉ giao cấp xã quyền trưng dụng trong phạm vi chặt chẽ; trường hợp cần thiết giao quyền trưng mua thì phải xác định rõ nhóm tài sản thiết yếu, giới hạn quy mô, giá trị và trách nhiệm báo cáo sau khi quyết định. Đồng thời, cần có cơ chế cấp trên hỗ trợ, ứng kinh phí khi ngân sách xã không đáp ứng, tránh để người có tài sản phải chờ thanh toán hoặc xảy ra tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cấp.
Phân quyền cũng phải đi kèm giám sát độc lập, cơ chế báo cáo để cấp trên kịp thời phát hiện, đình chỉ và xử lý quyết định vượt thẩm quyền. Cán bộ cơ sở cần được hỗ trợ về pháp lý, thẩm định giá và nghiệp vụ, không thể giao thẩm quyền lớn mà không bảo đảm điều kiện thực hiện.
Một vấn đề nữa là bảo đảm công bằng đối với những người chịu tác động gián tiếp. Việc trưng dụng cơ sở y tế, công trình điện lực hoặc hạ tầng thông tin có thể làm gián đoạn dịch vụ thiết yếu của cả cộng đồng. Vì vậy, cần quy định nguyên tắc chỉ huy động phần tài sản thực sự cần thiết, duy trì dịch vụ ở mức an toàn và có phương án hoàn trả, khôi phục hoạt động. Việc trưng dụng hạ tầng không đồng nghĩa với quyền tự do khai thác mọi dữ liệu của người sử dụng dịch vụ.
Bên cạnh đó, cần bảo đảm thông báo, giao nhận quyết định phù hợp với điều kiện thực tế, nhất là tại vùng thiên tai mất kết nối hoặc với người không sử dụng phương thức điện tử. Quyền được giải thích, bồi thường, bảo đảm an toàn lao động, tiền công và khả năng trở lại việc làm của người vận hành tài sản cần được quy định rõ. Đối với tài sản thuộc cộng đồng dân cư, phải xác định đúng người đại diện và cơ chế quản lý khoản tiền chung, bảo đảm các nhóm yếu thế không bị bỏ ngoài quy trình xem xét.
Đại biểu Lê Trọng Hòa (Đoàn Quảng Ninh): Huy động tài sản phải đi với bồi thường và bảo đảm quyền lợi người dân
Tôi tán thành với sự cần thiết sửa đổi Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản. Theo tôi, dự thảo cần tập trung vào ba yêu cầu: quyết định nhanh tại cơ sở để bảo vệ tính mạng người dân; hạn chế việc chuyển quyền sở hữu bắt buộc, đồng thời bảo đảm bồi thường và khôi phục khả năng sử dụng tài sản; bảo vệ cán bộ ra quyết định đúng thẩm quyền, có căn cứ nhưng phải gắn với trách nhiệm giải trình và bảo đảm quyền lợi của người dân.
Về vấn đề bảo đảm bồi thường kịp thời, nhất là khi trưng dụng kéo dài hoặc tài sản bị mất, hư hỏng không thể khôi phục. Nếu người có tài sản bị mất nguồn thu trong thời gian trưng dụng nhưng vẫn phải duy trì cuộc sống và thực hiện các nghĩa vụ tài chính, việc chờ đến khi hoàn trả tài sản mới được thanh toán có thể gây khó khăn đáng kể.
Tôi đề nghị bổ sung cơ chế thanh toán định kỳ hoặc tạm ứng đối với phần thiệt hại đã xác định, nhất là thiệt hại về thu nhập; đồng thời quy định riêng thời hạn giải quyết bồi thường đối với tài sản bị mất hoặc hư hỏng không thể khôi phục. Việc hoàn trả cũng không chỉ dừng ở giao lại tài sản mà phải bảo đảm điều kiện an toàn, khả năng vận hành và khôi phục công năng để người dân, doanh nghiệp có thể tiếp tục sử dụng.
Bên cạnh đó, cần đơn giản hóa thủ tục trong tình huống cấp bách nhưng không được làm mất căn cứ bảo vệ quyền lợi của người có tài sản. Tôi đồng tình với quy định cho phép quyết định trưng dụng bằng lời nói trong trường hợp đặc biệt, kèm ghi âm, ghi hình hoặc giấy xác nhận, sau đó hoàn thiện quyết định bằng văn bản. Tuy nhiên, cần có mẫu xác nhận tối giản, ghi rõ người quyết định, tài sản, tình trạng và thời điểm bàn giao; bảo đảm người có tài sản được giữ một bản làm căn cứ.
Đối với trường hợp chứng từ gốc bị mất do chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh hoặc nguyên nhân khách quan, tôi đề nghị quy định nguyên tắc không bác yêu cầu bồi thường chỉ vì thiếu chứng từ gốc; cơ quan nhà nước phải chủ động xác minh. Đồng thời, cần phân biệt trường hợp chủ sở hữu tự nguyện từ bỏ tài sản với trường hợp chưa thể nhận lại do sơ tán, mất liên lạc hoặc trở ngại khách quan, không nên mặc nhiên chuyển quyền sở hữu nhà nước chỉ dựa vào việc hết thời hạn thông báo.
Một nội dung quan trọng khác là phải gắn việc huy động tài sản với điều kiện vận hành thực tế. Có phương tiện, thiết bị chưa đồng nghĩa với có đủ năng lực thực hiện nhiệm vụ: thuyền cứu hộ cần người vận hành, nhiên liệu và điều kiện tiếp cận; thiết bị y tế cần nhân lực chuyên môn và hệ thống kỹ thuật phù hợp. Vì vậy, cần xác định rõ đơn vị sử dụng, người vận hành, kinh phí bảo đảm an toàn và trách nhiệm khi xảy ra sự cố. Cách tính tiền công, bồi thường thu nhập cũng phải phù hợp với chủ phương tiện trực tiếp vận hành, người làm nghề tự do và lao động thời vụ, bởi không hưởng lương cố định không có nghĩa là không có thu nhập thực tế.
Cuối cùng, cần phân biệt rõ trưng mua, trưng dụng với thuê, mượn và tiếp nhận hỗ trợ tự nguyện. Việc người dân nhanh chóng bàn giao tài sản để cứu hộ, cứu nạn không đồng nghĩa với từ bỏ quyền được bồi thường. Nếu tự nguyện hiến tặng hoặc cho Nhà nước sử dụng tài sản không nhận bồi thường, văn bản ghi nhận phải thể hiện rõ ý chí và phạm vi tự nguyện, không được suy đoán từ việc người dân chưa yêu cầu thanh toán.
