Tiến sĩ Dato' Sri Akhbar Bin Satar, Chủ tịch Hiệp hội Liêm chính và Quản trị Malaysia.
Malaysia đã có kinh nghiệm quý báu về thực thi lệnh cấm trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức tại điểm bán từ tháng 10/2024. Theo ông, những bài học nào đã được Malaysia rút ra liên quan đến hiệu quả quản lý trong công tác này?
Chúng tôi đã áp dụng tiến trình triển khai theo từng giai đoạn từ tháng 10/2024 đến tháng 10/2025, bao gồm giáo dục và tuyên truyền, thực thi từng bước và thiết lập cơ chế nhắc nhở, cảnh báo trước khi xử phạt toàn diện. Điều này có nghĩa hiệu quả của một quy định pháp luật cần được đánh giá không chỉ dựa trên số lượt thanh kiểm tra hay các quyết định xử phạt, mà còn phải đo lường bằng mức độ tuân thủ trên thực tế, mức độ thấu hiểu của nhà bán lẻ, tính nhất quán của lực lượng thực thi, cũng như diễn biến dịch chuyển giữa thị trường hợp pháp và thị trường bất hợp pháp.
Vì sao Malaysia lựa chọn phương pháp tiếp cận theo từng giai đoạn và áp dụng một khoảng thời gian chuyển tiếp trước khi thực thi đầy đủ lệnh cấm trưng bày thuốc lá?
Tại Malaysia, hơn 51.000 cửa hàng được ghi nhận là chịu tác động bởi lệnh cấm trưng bày thuốc lá, và các hiệp hội cửa hàng tạp hóa Malaysia cũng đã nhấn mạnh chi phí phát sinh đáng kể trong việc cải tạo cơ sở bán lẻ để tuân thủ các yêu cầu mới.
Chính phủ Malaysia ban đầu đưa ra thời gian chuyển tiếp 6 tháng nhưng sau đó đã kéo dài lên 12 tháng do nhận thấy các doanh nghiệp cần thêm thời gian để hiểu và điều chỉnh thích ứng với các yêu cầu mới. Trong giai đoạn này, Bộ Y tế Malaysia đã triển khai các hoạt động giáo dục, các buổi đối thoại và chương trình tiếp cận hỗ trợ tuân thủ để giúp các bên liên quan nắm rõ các yêu cầu.
Điều này phản ánh một nguyên tắc quản trị quan trọng: Giữa việc ban hành một quy định và việc thực thi nó trên thực tế cần một khoảng thời gian để truyền thông, làm rõ quy định, chuẩn bị vận hành và tiếp nhận phản hồi.
Dưới góc độ quản trị, Malaysia áp dụng phương pháp tiếp cận theo từng giai đoạn nhằm giúp quy định mới chuyển từ chính sách trên văn bản sang thực thi thực tế một cách hiệu quả.
Nhìn từ góc độ quản trị, những thách thức điển hình mà các doanh nghiệp nhỏ thường phải đối mặt trong các giai đoạn chuyển tiếp chính sách là gì, thưa ông?
Các quy định thường được thiết kế xoay quanh một mục tiêu chính sách chung, nhưng khả năng tuân thủ giữa các doanh nghiệp lại có sự khác biệt rất lớn.
Một chuỗi siêu thị lớn có thể có riêng nhân sự chuyên trách về tuân thủ, có mặt bằng cửa hàng chuẩn hóa và đủ nguồn lực tài chính để nhanh chóng cải tạo cơ sở kinh doanh. Trong khi đó, một cửa hàng nhỏ do hộ gia đình tự quản lý, quầy ki-ốt hay người bán lẻ phi chính thức lại có nguồn lực rất hạn chế, thường phải dựa vào hệ thống kệ đơn sơ hoặc các trang thiết bị sẵn có để kinh doanh. Do đó, các cơ sở kinh doanh nhỏ hơn có thể đối mặt với nhiều thách thức thực tế trong giai đoạn chuyển tiếp chính sách, bao gồm chi phí sửa đổi mặt bằng và điều chỉnh hoạt động vận hành để đáp ứng quy định.
Về mặt lý tưởng, quá trình thực thi cần phải nhìn nhận đúng năng lực thực tế của từng nhóm doanh nghiệp khác nhau.
Trong giai đoạn chuẩn bị và đầu thời kỳ thực thi lệnh cấm trưng bày tại Malaysia, câu hỏi thực tế đặt ra là liệu các doanh nghiệp có hiểu chính xác thế nào là tuân thủ đúng hay không. Người bán lẻ cần hiểu rõ hành vi nào bị coi là trưng bày trái phép, hàng hóa phải được cất giữ ra sao, những gì khách hàng được phép hoặc không được phép nhìn thấy, và các quy định này được áp dụng thế nào cho từng loại hình mặt bằng bán lẻ khác nhau.
Do đó, các yêu cầu kỹ thuật càng rõ ràng bao nhiêu, việc thực thi càng nhất quán bấy nhiêu, và nguy cơ hiểu nhầm hoặc phát sinh tranh chấp sẽ càng thấp. Một khung thực thi chuẩn mực phải đem lại cách hiểu thực tiễn thống nhất cho cả cộng đồng doanh nghiệp, các thương nhân lẫn các cán bộ thực thi công vụ.
Theo ông, các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc những yếu tố nào trước khi áp dụng các biện pháp tương tự, đặc biệt tại các thị trường có lượng lớn nhà bán lẻ nhỏ và nguồn lực thực thi còn hạn chế?
Khuyến nghị của tôi là cần bố trí đủ thời gian chuẩn bị và chuyển tiếp trước khi chuyển sang thực thi đầy đủ kèm chế tài xử phạt, dù mỗi nước cần tự thiết kế mô hình thực thi riêng dựa trên khung pháp lý, cấu trúc hệ thống bán lẻ và năng lực thực thi của mình.
Một quy định chỉ phát huy hiệu quả cao nhất khi mục tiêu chính sách song hành cùng những quy định kỹ thuật rõ ràng, các bên liên quan được chuẩn bị sẵn sàng và năng lực thực thi được bảo đảm tương xứng. Do đó, trước khi ban hành một hạn chế mới tại điểm bán lẻ, các nhà hoạch định chính sách nên cân nhắc kỹ 5 khía cạnh cốt lõi sau:
- Mức độ sẵn sàng của nhà bán lẻ: Các nhóm nhà bán lẻ khác nhau có hiểu rõ họ cần phải thay đổi những gì hay không? Họ có đủ nguồn lực cần thiết để điều chỉnh thích ứng hay không?
- Hướng dẫn kỹ thuật cụ thể: Các yêu cầu đưa ra có đơn giản, cụ thể và dễ dàng áp dụng trong không gian thực tế của các cửa hàng bán lẻ hay không?
- Thời gian chuyển tiếp: Có đủ thời gian cho các nhà bán lẻ và cơ quan thực thi chuẩn bị trước khi các chế tài xử phạt bắt đầu có hiệu lực hay không?
- Năng lực của lực lượng thực thi: Các cơ quan chức năng có đủ năng lực và nguồn lực thực tế để giám sát mức độ tuân thủ trên toàn bộ mạng lưới bán lẻ rộng khắp hay không?
- Những hệ lụy ngoài dự tính: Liệu chính sách này có tạo thêm những thách thức mới cho công tác thực thi hoặc gây tác động ngoài dự kiến lên thị trường hợp pháp và thị trường chợ đen hay không?
Đối với Việt Nam, các chuyên gia cho rằng 3 vấn đề nên được cân nhắc trong quá trình hoàn thiện Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi), bao gồm:
- Chỉ nên hạn chế trưng bày tại điểm bán lẻ và những khu vực công chúng có thể nhìn thấy, các cơ sở bán buôn không chịu sự điều chỉnh của quy định này.
- Về hình thức trưng bày, quy định có thể phân biệt giữa trưng bày mang tính quảng bá hình ảnh với việc thể hiện bảng giá và tên sản phẩm, để vừa giảm tiếp xúc hình ảnh sản phẩm, vừa giữ được khả năng nhận diện hàng hóa hợp pháp.
- Về thời gian và cách thức triển khai, một giai đoạn chuyển tiếp trong khoảng 18-24 tháng kể từ khi Luật sửa đổi được thông qua, trong đó việc thí điểm áp dụng tại một số địa bàn trước khi mở rộng trên toàn quốc, sẽ tạo điều kiện để cơ quan thực thi hoàn thiện hướng dẫn và tổ chức đào tạo, tập huấn dựa trên kinh nghiệm thực tế, đồng thời để nhà bán lẻ có thời gian điều chỉnh cách vận hành và thực hiện đúng quy định ngay từ giai đoạn đầu áp dụng.
