Trước khi chiến sự bùng nổ vào tháng 4/2023, Sudan là quốc gia xuất khẩu gôm Arabic lớn nhất thế giới, nắm giữ khoảng 70 - 80% thị phần toàn cầu. Hiện nay, quốc gia Đông Phi này tiếp tục bị tàn phá bởi cuộc xung đột giữa quân đội chính phủ và Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF).
Gôm Arabic thực chất là gì? Tại sao nó có vai trò quan trọng đến vậy? Và nó đã trở thành nguồn tài trợ cho Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) bằng những con đường nào?
Gôm Arabic là gì?
Đây là một loại nhựa thực vật được khai thác bằng cách rạch thân cây keo Senegal. Sau thu hoạch, nhựa sẽ được nghiền thành bột và sử dụng như chất nhũ hóa và chất kết dính trong vô số sản phẩm, từ nước ngọt, kem, bánh kẹo, kẹo cao su cho đến keo dán, sơn và một số mỹ phẩm.
Trên bảng thành phần, nó có thể xuất hiện với các ký hiệu và tên gọi như gôm Arabic, acacia gum, E414 hoặc I414.
Các tập đoàn đa quốc gia hàng đầu thế giới phụ thuộc rất lớn vào gôm Arabic trong sản xuất. Riêng năm 2024, họ đã nhập khẩu gần 200.000 tấn nguyên liệu này cho nhiều mục đích khác nhau, tạo nên thị trường trị giá xấp xỉ 300 triệu USD.
Gôm Arabic quan trọng đến mức khi Mỹ áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Sudan trong thập niên 1990 và xếp nước này vào danh sách “quốc gia tài trợ khủng bố”, gôm Arabic vẫn được loại trừ khỏi danh mục hàng hóa bị cấm xuất khẩu.
Có hai loại gôm Arabic là hashab vốn bền hơn và được sử dụng phổ biến cùng talha dễ vỡ, ít được thị trường săn đón.
Điều kiện khí hậu của Sudan đặc biệt phù hợp để trồng hashab, giống gôm Arabic được ưa chuộng nhất trên toàn cầu.
Trước khi xung đột nổ ra vào tháng 4/2023, Sudan là nhà xuất khẩu gôm Arabic lớn nhất thế giới, đặc biệt là loại hashab, với thị phần ước tính 70–80%. Các số liệu chính xác về xuất khẩu hay sản lượng từ trước đến nay luôn rất khó xác định, nhưng có một điều chắc chắn phần lớn gôm Arabic trên toàn cầu có nguồn gốc từ Sudan.
Ông Joris van de Sandt, nhà nghiên cứu thuộc tổ chức PAX của Hà Lan, nói với Al Jazeera: “Hoạt động thương mại này vốn dĩ khá mù mờ, và không có những con số rõ ràng”.
Khi gôm Arabic trở thành “vũ khí kinh tế”
Sau tháng 4/2023, số liệu xuất khẩu chính thức của Sudan sụt giảm mạnh. Tuy nhiên, điều đó không làm gián đoạn thị trường quốc tế. Trái lại, kim ngạch xuất khẩu từ các quốc gia láng giềng Sudan lại tăng lên.
Một báo cáo do ông van de Sandt và đồng tác giả Esther Bijl thực hiện chỉ ra rằng phần lớn gôm Arabic của Sudan hiện bị tuồn lậu ra khỏi đất nước, khiến việc truy vết nguồn gốc trở nên hết sức khó khăn.
Một phần hoạt động buôn lậu này do chính các thương nhân Sudan thực hiện. Họ mang hàng hóa vượt biên sang Chad, Nam Sudan hoặc bất kỳ quốc gia láng giềng nào có thể tiếp cận. Khi được tuồn sang nước khác, gôm Arabic sẽ được trộn với sản phẩm địa phương và gắn mác xuất xứ mới từ quốc gia trung chuyển. Mục đích là để tránh phải chứng nhận sản phẩm “không liên quan đến xung đột”, đồng thời né các khoản thuế và phí do chính phủ Sudan cũng như lực lượng RSF áp đặt.
Nhà xuất khẩu Sudan Haisam Abdelmoneim chia sẻ với Al Jazeera: “Ban đầu, RSF hoàn toàn không biết gì về gôm Arabic, họ chỉ đơn giản đánh thuế những người vận chuyển mặt hàng này, giống như với bất kỳ loại hàng hóa nào khác” .
Theo ông Bijl, hiện nay nhóm vũ trang đang kiểm soát các tuyến đường, kho dự trữ và cửa khẩu biên giới đồng thời liên tục thu tiền từ tất cả những khâu đó.
Khi giao tranh tiếp diễn ác liệt và RSF tìm cách huy động thêm tiền cho cỗ máy chiến tranh, rủi ro đối với nông dân, người khai thác gôm Arabic và toàn bộ lao động trong chuỗi cung ứng ứng ngày càng tăng.
“Đây là kế sinh nhai vô cùng quan trọng đối với hàng triệu người Sudan. Nhưng đồng thời, nó đã trở thành một ngành buôn bán hết sức bấp bênh”, ông Bijl đánh giá.
Dù giá mỗi tấn hashab đã tăng hơn gấp đôi trong thời gian chiến sự, những người từng chỉ đủ sống nhờ gôm Arabic nay lại còn kiếm được ít hơn trước.
