Khơi thông "vốn" di sản qua lăng kính sở hữu trí tuệ

Một mẫu áo dài lấy chất liệu từ hoa văn cổ có thể mang dấu ấn riêng của người thiết kế; tuy nhiên, giữa ranh giới phục dựng và sáng tạo, nhiều người băn khoăn về vai trò của sở hữu trí tuệ trong khai thác giá trị di sản.

baotintuc_tr_211126disanaodai-7.jpg
Nghệ nhân Phạm Văn Tuyền (Năm Tuyền) - Chi hội trưởng Chi hội Di sản văn hóa áo dài TP Hồ Chí Minh, bày tỏ sự bối rối khi tiếp cận khái niệm sở hữu trí tuệ.

Nỗi lo của người làm nghề trước bài toán bản quyền

Sáng 21/11, tại Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh, Hội Di sản Văn hóa TP Hồ Chí Minh phối hợp cùng các đơn vị liên quan tổ chức tọa đàm chuyên đề "Bảo tồn giá trị di sản văn hóa từ góc nhìn của sáng tạo IP (Sở hữu trí tuệ)". Sự kiện diễn ra nhân kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam lần thứ XXI đã thu hút nhiều nghệ nhân, nhà thiết kế và chuyên gia văn hóa cùng bàn luận về cách ứng xử pháp lý với kho tàng vốn cổ.

Mở đầu phiên thảo luận, nghệ nhân Phạm Văn Tuyền (Năm Tuyền) - Chi hội trưởng Chi hội Di sản văn hóa áo dài TP Hồ Chí Minh, thẳng thắn bày tỏ sự bối rối khi tiếp cận khái niệm sở hữu trí tuệ. Hơn 40 năm gắn bó với nghề may, ông quan niệm chiếc áo dài ngũ thân từ thời Chúa Nguyễn Phúc Khoát định chế đến nay đã gần 300 năm thuộc về tài sản chung của cha ông để lại. Dựa trên hình ảnh các hiện vật cổ như áo Hoàng tử hay áo Hoàng thái hậu, ông phục dựng lại bằng chất liệu vải mới, chuyển từ thêu tay sang thêu máy với loại chỉ khác, điều chỉnh kích thước và phối màu để phù hợp với đời sống hiện đại.

baotintuc_tr_211126disanaodai-3.jpg
Áo Hoàng tử và áo Hoàng thái hậu được nghệ nhân Năm Tuyền phục dựng lại bằng chất liệu vải mới.

"Bản thân tôi chỉ lấy nét đẹp hoa văn của các cụ để sắp đặt lại cho phù hợp chứ không dám nhận là sáng tạo lớn lao. Nhưng khi nghe đến luật bản quyền, tôi thực sự hoang mang, không biết mình làm như vậy có vi phạm không và nếu phải xin phép thì xin ở đâu?", nghệ nhân Năm Tuyền chia sẻ nỗi trăn trở chung của nhiều người làm nghề thủ công truyền thống.

Nghệ nhân Năm Tuyền cũng chỉ ra thực tế rằng, trên một chiếc áo cổ, hoa văn con rồng ở dãy giữa có đường nét khác biệt so với hai bên, nhưng nếu thiếu một hệ thống số hóa tri thức bài bản giải mã ý nghĩa từng chi tiết, thế hệ sau rất dễ bị hụt hẫng và chỉ có thể tiếp cận theo lối cảm tính.

baotintuc_tr_211126disanaodai-11.jpg
Bà Nguyễn Khắc Xuân Thi - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh, chia sẻ tại tọa đàm.

Từ thực tiễn hoạt động bảo tàng, bà Nguyễn Khắc Xuân Thi - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh cho biết, việc quản lý và khai thác IP từ hiện vật gốc cũng là bài toán mới đối với đơn vị. Bảo tàng hiện lưu giữ nhiều hiện vật quý giá đồng thời bản thân công trình cũng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Theo quy định, các đơn vị muốn làm bản sao hiện vật của bảo tàng phải xin phép, đảm bảo khác biệt về kích thước và có ký hiệu ghi rõ bản sao để tránh nhập nhằng với bản gốc.

Bà Nguyễn Khắc Xuân Thi nhấn mạnh, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản từ góc nhìn sáng tạo IP không thể chỉ mình bảo tàng thực hiện. Thời gian tới, bảo tàng định hướng đóng vai trò là nơi cung cấp nguồn tư liệu gốc về đề tài trang trí, hoa văn trên kiến trúc cũng như hiện vật để phối hợp cùng các doanh nghiệp, đơn vị công nghệ và nhà sáng tạo phát triển các dòng sản phẩm lưu niệm (merchandise) mang dấu ấn văn hóa, qua đó đưa di sản đến gần hơn với công chúng trên toàn quốc.

Sở hữu trí tuệ - "tấm khiên" bảo vệ giá trị sáng tạo từ vốn cổ

Giải đáp trực diện băn khoăn của nghệ nhân Năm Tuyền, Tiến sĩ Mã Thanh Cao - Nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử mỹ thuật, giảng viên và nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh khẳng định, người làm nghề hoàn toàn có thể yên tâm tiếp tục công việc. Theo bà, các tác phẩm mỹ thuật, hoa văn cổ từ hàng trăm năm trước đã trở thành tài sản chung của cộng đồng, ai cũng có quyền khai thác.

baotintuc_tr_211126disanaodai-12.jpg
Tiến sĩ Mã Thanh Cao - Nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử mỹ thuật chia sẻ tại tọa đàm.

"Phom dáng áo dài ngũ thân là tài sản của dân tộc, nhưng khi anh Năm Tuyền biết chắt lọc hoa văn cổ như sóng thủy ba, sắp đặt lại bố cục, tiết chế chi tiết và đổi mới màu sắc để tạo ra một chiếc áo hợp thời đại thì thiết kế đó trở thành tài sản riêng của anh. Thậm chí, anh có quyền đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ cho mẫu thiết kế này để ngăn chặn người khác sao chép y nguyên sản phẩm của mình", Tiến sĩ Mã Thanh Cao phân tích.

Dẫn chứng từ thực tiễn hướng dẫn sinh viên ngành thời trang khai thác vốn cổ, như bộ sưu tập lấy cảm hứng từ kiến trúc tháp Hòa Lai của nhà thiết kế Lê Thanh Hòa, bà lưu ý người sáng tạo cần am hiểu văn hóa để đặt các biểu tượng linh thiêng đúng vị trí trang trọng trên trang phục, từ phần ngực trở lên, tránh đặt tùy tiện gây phản cảm.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Tiến Huy - CEO Pencil Group, dẫn chiếu các quy định trong Luật Di sản văn hóa và Luật Sở hữu trí tuệ cho thấy, hành lang pháp lý hiện nay mở ra nhiều không gian cho sự sáng tạo. Chỉ cần sản phẩm mới có sự biến đổi hợp lý về hình dáng, kích thước, màu sắc hay chất liệu so với hiện vật gốc thì không bị xem là làm giả. Ngược lại, nếu một cá nhân hay doanh nghiệp biến tấu hoa văn cổ thành các tác phẩm đồ họa hoặc kiểu dáng công nghiệp độc đáo, họ hoàn toàn có thể đăng ký độc quyền để bảo vệ quyền lợi.

baotintuc_tr_211126disanaodai-14.jpg
Nghệ nhân Năm Tuyền giới thiệu các mẫu áo dài sử dụng hoa văn cổ được phối màu và sắp xếp lại.

Theo ông Nguyễn Tiến Huy, kinh doanh tài sản trí tuệ thực chất là kinh doanh quyền tác giả và khai thác vòng đời dài hạn của sản phẩm thông qua việc cấp phép sử dụng hình ảnh, cẩm nang thương hiệu (style guide) cho các đối tác sản xuất từ thời trang đến nội thất. Trong bối cảnh cơ quan chức năng đang siết chặt kiểm soát hàng giả, hàng nhái và thực thi bản quyền quyết liệt hơn, việc chuẩn hóa IP ngay từ đầu sẽ tạo lợi thế lớn cho các doanh nghiệp văn hóa phát triển bền vững.

Nhìn rộng ra bức tranh kinh tế văn hóa, ông Phạm Thanh Hải - Trưởng Ban chuyên môn Liên minh Sáng tạo số DCCA, nhận định di sản chính là nguồn vốn vô giá. Nhắc lại kinh nghiệm từ dự án điện ảnh Cô Ba Sài Gòn cách đây gần một thập kỷ, ông Hải cho biết việc đưa áo dài và vật phẩm ăn theo phim ra thị trường từng tạo nên làn sóng tiêu dùng mạnh mẽ dịp Tết, nhưng do chưa lường trước và chuẩn bị bài bản về bảo hộ IP nên đơn vị sản xuất chưa khai thác hết giá trị kinh tế. Bên cạnh đó, bài toán về cơ chế chia sẻ lợi ích, tái đầu tư nguồn thu từ hoạt động khai thác thương mại di sản quay trở lại phục vụ công tác bảo tồn cũng được đặt ra như một gợi mở đáng suy ngẫm.

Qua các góc nhìn đa chiều tại tọa đàm, các diễn giả thống nhất rằng cộng đồng sáng tạo cần thay đổi tư duy: không nên e ngại luật sở hữu trí tuệ như một rào cản, mà hãy chủ động sử dụng công cụ pháp lý này để bảo vệ thành quả lao động. Khi di sản được số hóa tri thức bài bản và bảo hộ đúng cách, dòng chảy văn hóa truyền thống sẽ có thêm sức sống bền vững trong nền kinh tế sáng tạo hiện đại.

Hải Yên

Dành cho bạn

TP Hồ Chí Minh bắn pháo hoa ba điểm mừng Ngày Văn hóa Việt Nam

TP Hồ Chí Minh bắn pháo hoa ba điểm mừng Ngày Văn hóa Việt Nam

TP Hồ Chí Minh sẽ tổ chức chương trình nghệ thuật và bắn pháo hoa tại đường đi bộ Nguyễn Huệ (phường Sài Gòn), phường Bình Dương và phường Vũng Tàu vào tối 24/11. Đây là điểm nhấn trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam, với các chương trình nghệ thuật và trải nghiệm di sản trên toàn Thành phố.