Sự cố môi trường xuyên biên giới này đang gây ra ô nhiễm không khí nghiêm trọng, đe dọa sức khỏe cộng đồng và làm gián đoạn nhiều hoạt động kinh tế trong khu vực. Indonesia hiện trải qua mùa cháy rừng tồi tệ nhất trong 11 năm qua.
Dù việc đốt thực vật dọn đất canh tác là nguyên nhân cố hữu, nhưng năm nay, El Niño mạnh bất thường cùng nắng nóng gay gắt đã khiến các đám cháy mất kiểm soát, đặc biệt tại hai đảo Sumatra và Borneo. Thách thức lớn nhất nằm ở các đợt cháy âm ỉ trên vùng đất than bùn bị suy thoái. Do mực nước ngầm hạ thấp, lớp than bùn khô đét và bắt lửa sâu dưới lòng đất, rất khó phát hiện, dập tắt tận gốc và luôn rình rập nguy cơ bùng phát trở lại.
Theo tổ chức nghiên cứu và bảo vệ các vùng đất than bùn Pantau Gambut (Indonesia), khoảng 16/24 triệu ha đất than bùn của Indonesia đã trở nên cực kỳ dễ cháy do phá rừng và suy giảm nguồn nước, trong khi chỉ có 3% diện tích cháy giai đoạn 2015-2019 được phục hồi.
Áp lực ứng phó hiện rất lớn. Tính đến ngày 11/10, các con số chính thức ghi nhận khoảng 202.000 ha đất tại Indonesia bị thiêu rụi do cháy rừng và cháy đất than bùn trong 7 tháng đầu năm. Các tổ chức phi chính phủ ước tính diện tích thực tế từ đó đến nay đã tăng thêm ít nhất 600.000 ha. Chính phủ Indonesia đã căng sức chữa cháy, đồng thời cảnh báo đợt thiên tai này có thể kéo dài đến tháng 11.
Hậu quả đối với sức khỏe và đời sống người dân đang ngày càng nặng nề. Tại Indonesia, khói độc liên quan trực tiếp đến khoảng 175.000 ca mắc bệnh về đường hô hấp, đồng thời đe dọa nghiêm trọng môi trường sống của các loài động vật quý hiếm.
Tại Malaysia, chất lượng không khí giảm mạnh buộc chính quyền nước này phải đóng cửa hàng loạt trường học tại thủ đô Kuala Lumpur, trung tâm hành chính Putrajaya và nhiều bang khác vào ngày 9/10. Sáng cùng ngày, 37 khu vực ở nước này ghi nhận chỉ số không khí ở mức không lành mạnh. Cũng chịu ảnh hưởng từ khói mù, ngày 12/10, Singapore đã quyết định triển khai các biện pháp trợ giá cho điều trị y tế liên quan đến khói mù.
Các chuyên gia y tế cảnh báo bụi mịn PM2.5 trong khói mù có thể thâm nhập sâu vào phổi, gây tổn thương dai dẳng, đặc biệt nguy hiểm cho trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền tim mạch, hô hấp. Tình trạng này cũng gây áp lực cực lớn đối với hệ thống y tế địa phương.
Về mặt kinh tế, thảm họa trên không chỉ làm gián đoạn chuỗi giáo dục mà còn gây trở ngại cho hoạt động giao thông do tầm nhìn giảm sút, làm đình trệ hoạt động sản xuất khai thác tài nguyên và vận tải hàng hóa tại Indonesia cũng như ở các nước láng giềng.
Các chuyên gia nhấn mạnh khói mù xuyên biên giới là bài toán tổng hòa giữa thời tiết cực đoan và sự suy thoái môi trường do con người gây ra. Về lâu dài, cùng với công tác chữa cháy cấp bách, các quốc gia Đông Nam Á bắt buộc phải đẩy mạnh phục hồi đất than bùn, bảo vệ rừng, siết chặt kiểm soát hoạt động đốt đất và nâng tầm phối hợp khu vực để ngăn chặn thảm họa nói trên tái diễn.
