Khi ông Trump tìm cách định hình lại trật tự thế giới xoay quanh các cường quốc, hai đồng minh của Mỹ là Canada và Nhật Bản đang chủ động mở rộng quan hệ đối tác theo những hướng khác nhau. Canada tranh thủ cơ hội cải thiện quan hệ kinh tế với Trung Quốc, trong khi Nhật Bản tăng cường hợp tác với các quốc gia châu Á để bảo đảm nguồn cung và củng cố an ninh.
Những động thái này diễn ra bên lề Hội nghị cấp cao APEC, nơi cuộc gặp giữa ông Trump, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin tại một biệt thự ven hồ ở Thâm Quyến hôm 19/11 thu hút sự chú ý đặc biệt.
Ông Trump mô tả cuộc gặp mang tính lịch sử này có quy mô "lớn hơn cả hội nghị Yalta", sự kiện năm 1945 khi Mỹ, Anh và Liên Xô thảo luận về việc phân chia trật tự châu Âu sau Thế chiến II.
Theo Alejandro Reyes, giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Hong Kong, ý nghĩa biểu tượng của cuộc gặp đã rất đáng kể, ngay cả khi các bên chưa đạt được thỏa thuận thực chất. "Đây là lần đầu tiên lãnh đạo của ba cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới cùng ngồi lại với nhau", ông nhận định.
Tuy nhiên, những bước đi của Canada và Nhật Bản cho thấy các quốc gia tầm trung cũng đang tìm cách mở rộng không gian chiến lược. Thông qua việc đa dạng hóa thị trường, nguồn cung và quan hệ quốc phòng, họ muốn giảm thiểu rủi ro từ chính sách thuế quan của Mỹ cũng như các biện pháp hạn chế thương mại của Trung Quốc.
Zhao Minghao, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Phúc Đán, Thượng Hải, nhận định các quốc gia không chỉ muốn giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng và nền kinh tế Trung Quốc mà còn đang tìm cách phân tán rủi ro trong quan hệ với Mỹ.
Canada đẩy mạnh chiến lược ngoại giao cường quốc tầm trung
Thủ tướng Canada Mark Carney đang nổi lên như một trong những người thúc đẩy mạnh mẽ nhất mô hình hợp tác giữa các quốc gia tầm trung, trong bối cảnh quan hệ với chính quyền Tổng thống Trump có nhiều bất đồng.
Mười tháng sau khi kêu gọi các quốc gia tầm trung đoàn kết để bảo vệ lợi ích chung, ông Carney đến APEC với một loạt bước tiến về kinh tế. Canada đã hoàn tất đàm phán thương mại tự do với Philippines, đồng thời tiến gần hơn tới một thỏa thuận kinh tế riêng với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).
Tại Thâm Quyến, ông Carney đạt thỏa thuận với Chủ tịch Tập Cận Bình về việc gia hạn đến năm 2028 một cơ chế giảm thuế thương mại. Theo đó, Trung Quốc mở rộng ưu đãi thuế đối với thêm 400 triệu CAD hàng hóa Canada, trong đó có thịt lợn và tôm. Đổi lại, Ottawa giảm một số rào cản đối với thép và nhôm nhập khẩu từ Trung Quốc.
Động thái này cho thấy Canada đang tận dụng cơ hội cải thiện quan hệ với Bắc Kinh để mở rộng thị trường xuất khẩu, trong bối cảnh chính sách thương mại của Mỹ ngày càng khó đoán định.
Không chỉ hướng tới châu Á, Canada còn tăng cường hợp tác với châu Âu. Tháng trước, nước này cùng Liên minh châu Âu (EU) khởi động quan hệ đối tác về năng lượng và công nghệ.
Canada và Nhật Bản cũng đang phối hợp trong lĩnh vực khoáng sản thiết yếu, một mắt xích quan trọng đối với các ngành công nghiệp công nghệ cao và quá trình chuyển đổi năng lượng.
Nhật Bản tìm nguồn cung thay thế, củng cố quan hệ khu vực
Trong khi Canada có thể tận dụng quan hệ với Bắc Kinh để mở rộng hợp tác kinh tế, Nhật Bản lại đối mặt với những giới hạn địa chính trị lớn hơn.
Tokyo phụ thuộc đáng kể vào sức mạnh quân sự của Mỹ để ngăn chặn các mối đe dọa từ những nước láng giềng sở hữu vũ khí hạt nhân như Trung Quốc, Nga và Triều Tiên. Nhật Bản hiện là nơi tập trung lực lượng quân sự Mỹ ở nước ngoài với quy mô lớn nhất, đồng thời duy trì quan hệ an ninh chặt chẽ với Washington.
Trong bối cảnh đó, việc Nhật Bản tìm cách cân bằng quan hệ bằng những thỏa thuận trực tiếp với Bắc Kinh không phải lựa chọn khả thi. Quan hệ Nhật - Trung cũng đang ở mức căng thẳng nhất trong nhiều năm, thể hiện qua bầu không khí lạnh nhạt dành cho Thủ tướng Sanae Takaichi tại hội nghị APEC, trái ngược với sự đón tiếp trọng thị dành cho ông Trump.
Dù vậy, Tokyo đang đẩy mạnh hợp tác với các đối tác khác để giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung khoáng sản từ Trung Quốc.
Trong chuyến thăm Philippines, bà Takaichi tìm kiếm các nguồn cung khoáng sản thiết yếu mới, đồng thời thông qua tuyên bố chung với ASEAN về tăng cường khả năng chống chịu kinh tế. Nhật Bản cũng nhất trí củng cố hợp tác với Hàn Quốc trong lĩnh vực chuỗi cung ứng và năng lượng.
Trên phương diện công nghiệp quốc phòng, Tokyo đang hợp tác với Anh và Italy phát triển một mẫu máy bay chiến đấu thế hệ mới. Năm ngoái, Nhật Bản cũng đạt thỏa thuận nhập khẩu đất hiếm nặng từ một nhà máy lọc và chế biến của Pháp nhằm đa dạng hóa nguồn cung.
Những bước đi này phản ánh nỗ lực mở rộng mạng lưới đối tác của Nhật Bản, không chỉ trong khu vực châu Á mà còn tại châu Âu.
Quan hệ Mỹ - Trung đặt ra phép thử cho các nước tầm trung
Việc ông Trump chủ động cải thiện quan hệ với Chủ tịch Tập Cận Bình đang làm dấy lên những lo ngại tại Tokyo về mức độ cam kết của Washington đối với đồng minh lâu năm.
Một quan chức cấp cao trong chính phủ Nhật Bản nói với Reuters rằng chuyến công du nước ngoài lần này của Thủ tướng Takaichi càng cho thấy Tokyo cần chuẩn bị cho khả năng phải tự chủ nhiều hơn trong các vấn đề chiến lược. Quan chức này đề nghị giấu tên vì không được phép trao đổi với truyền thông.
"Tôi cho rằng chuyến công du lần này của Thủ tướng Takaichi đã làm rõ điều đó. Nhật Bản không còn lựa chọn nào khác ngoài việc dựa vào chính sức mạnh của mình với tư cách một cường quốc tầm trung", vị quan chức nhận định.
Theo Narushige Michishita, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản, cách Trung Quốc đối xử với Nhật Bản có thể thúc đẩy các quốc gia tầm trung tăng cường hợp tác với nhau.
Ông cho rằng những nước khác đang theo dõi tình hình và nhận ra họ cũng có thể trở thành mục tiêu của sức ép tương tự trong tương lai. Vì vậy, việc xây dựng mạng lưới hợp tác rộng hơn sẽ giúp các quốc gia nâng cao khả năng ứng phó trước những biến động địa chính trị.
Dù không thể thay thế vai trò và ảnh hưởng của Mỹ, sự phối hợp giữa các nước tầm trung có thể giúp họ tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế và an ninh.
Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng phức tạp, Canada và Nhật Bản đang cho thấy một xu hướng ngoại giao đáng chú ý: thay vì chỉ dựa vào một đối tác lớn, các quốc gia tầm trung chủ động mở rộng lựa chọn để bảo vệ lợi ích và duy trì dư địa chiến lược của mình.