Với bề dày hàng trăm năm, văn hóa của người Chăm tại tỉnh Khánh Hòa hiện nay vẫn được đồng bào gìn giữ và phát huy giá trị. Nhiều di sản vật thể, phi vật thể được khai thác, phát triển thành những sản phẩm du lịch đặc sắc, đưa hình ảnh văn hóa Chăm nói riêng, tỉnh Khánh Hòa nói chung vươn xa trên bản đồ du lịch.
Kho tàng văn hóa Chăm đa dạng
Văn hóa vật thể của đồng bào dân tộc Chăm được thể hiện qua các nghề thủ công như, làm gốm, dệt vải... Hoa văn trong quá trình dệt thổ cẩm Chăm không chỉ mang tính trang trí, giá trị thẩm mỹ mà còn phản chiếu đặc trưng sinh hoạt văn hóa, xã hội và tôn giáo Chăm. Thông qua hoa văn có thể phân biệt giới tính, giai cấp, địa vị xã hội, chức sắc tôn giáo. Bà Nguyễn Thị Mỹ Trang (làng Mỹ Nghiệp, xã Ninh Phước) có gần 40 năm làm nghề dệt chia sẻ, nghề dệt thổ cẩm xưa kia là “thước đo” tiêu chuẩn của người phụ nữ trong xã hội cũ, được trao truyền từ mẹ sang con gái. Ngày nay, phụ nữ Chăm tiếp tục nỗ lực truyền dạy cho con cháu để giữ nghề và phát triển sinh kế.
Theo ông Phú Văn Ngòi, Giám đốc Hợp tác xã dệt Chăm Mỹ Nghiệp (xã Ninh Phước), do sản phẩm dệt thủ công hoàn toàn nên giữ được độ tinh xảo, mềm mại theo tư duy sáng tạo của người thợ. Để ứng phó trước thách thức thị trường, hợp tác xã đã cải tiến mẫu mã và chủ động tìm kiếm đầu ra. Giai đoạn 2023 - 2024, một dự án nước ngoài đã tài trợ phục hồi các hoa văn cổ tại Mỹ Nghiệp, mở ra cơ hội bảo tồn những giá trị cốt lõi của làng nghề.
Cách đó 2 km cùng xã Ninh Phước là làng gốm Bàu Trúc, nơi mọi công đoạn làm gốm do phụ nữ thực hiện hoàn toàn thủ công. Trước đây, nghề gốm tuân thủ nguyên tắc mẫu hệ “mẹ truyền con nối” nhưng nay nam giới cũng tham gia chế tác các sản phẩm kích cỡ lớn hoặc phù điêu để đáp ứng nhu cầu thị trường.
Anh Phú Hữu Minh Thuần, Giám đốc Hợp tác xã gốm Chăm Bàu Trúc cho biết, ngày nay, làm gốm ở Bàu Trúc không còn là công việc lúc nông nhàn mà đã trở thành nghề truyền thống giúp người dân thay đổi cuộc sống, nâng cao thu nhập. Mỗi ngày, làng nghề đón khoảng 1.000 lượt khách tham quan và cùng trải nghiệm không gian làm gốm của người Chăm. Chính lẽ đó, các sản phẩm gốm của làng Bàu Trúc cũng đa dạng hóa mẫu mã phục vụ thị trường quà lưu niệm du lịch. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp năm 2022.
Để làng gốm phát triển bền vững, anh Phú Hữu Minh Thuần kiến nghị, chính quyền địa phương có giải pháp bố trí không gian trưng bày, hỗ trợ đào tạo nghề cho lao động trẻ, đảm bảo vùng nguyên liệu đất sét và khu vực nung gốm hợp vệ sinh môi trường. Tỉnh đẩy mạnh quảng bá gốm Bàu Trúc trong các tour du lịch và áp dụng cơ chế ưu đãi thuế cho các hợp tác xã đặc thù.
Văn hóa Chăm còn chứa đựng kho tàng âm nhạc, ẩm thực và ngôn ngữ phong phú. Người Chăm sử dụng các nhạc cụ đặc trưng như, trống Ginăng, Paranưng, kèn Saranai, đàn Kanhi... Trong đó, bộ ba trống Paranưng, Ginăng và kèn Saranai là thành phần không thể tách rời trong các lễ hội. Múa Chăm là nét đặc trưng với động tác mềm mại, uyển chuyển, thường biểu diễn trong các lễ hội hoặc nghi lễ tôn giáo. Điệu múa Apsara được lấy cảm hứng từ các vũ nữ thiên thần trong đạo Hindu. Các bé gái người Chăm từ nhỏ đã biết múa và múa rất đúng kỹ thuật các điệu múa truyền thống của người Chăm.
Còn về chữ viết, người Chăm sử dụng tiếng Chăm và chữ viết Chăm (chữ Akhar Thrah). Tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa hiện còn lưu giữ nhiều mẫu thư tịch cổ trên giấy dó và lá buông của người Chăm. Thư tịch cổ không chỉ lưu giữ những tri thức về lịch sử, tín ngưỡng, tôn giáo và đời sống xã hội của cộng đồng Chăm qua nhiều thế kỷ mà còn phản ánh quá trình sáng tạo, tiếp biến văn hóa và khả năng lưu truyền tri thức độc đáo của đồng bào Chăm. Tuy nhiên, thư tịch cổ cũng đang dần bị bào mòn theo thời gian, rất cần được nghiên cứu, khảo nghiệm và có giải pháp bảo tồn để phát huy hiệu quả nguồn di sản quý giá này.
Trải nghiệm văn hóa Chăm đa chiều
Được mệnh danh là xứ sở của “những ngọn tháp cổ”, “di tích sống”, Tháp Bà Po Nagar (phường Bắc Nha Trang), Tháp Hòa Lai (xã Thuận Bắc), Tháp Pô Klong Garai (phường Đô Vinh) và Tháp Po Rome (xã Phước Hữu)… đến nay vẫn giữ được nét hài hòa, tinh tế giữa kiến trúc và điêu khắc.
Kiến trúc tháp Chăm sử dụng ngôn ngữ tạo hình cốt lõi là hình vuông và hình chữ nhật, đỉnh tháp là khối trụ tròn biểu tượng của Linga. Vật liệu xây dựng chủ yếu là gạch có màu đỏ tươi, độ cứng cao, vật liệu đá được sử dụng rất hạn chế. Trong lòng tháp hiện nay vẫn còn nguyên vẹn bệ thờ Yoni - Linga.
Anh Đạo Nguyên Tín, thuyết minh viên Tháp Klong Garai cho biết, trong kết cấu xây dựng, việc kết dính các viên gạch để xây dựng nên tháp đến nay vẫn là bí ẩn chưa có lời giải đáp. Có nghiên cứu cho rằng là chất kết dính từ nhựa của một loại cây nhưng cũng có rất nhiều quan điểm khác. Chính điều này đã làm tăng thêm vẻ huyền bí và trường tồn cho công trình.
Với những giá trị lịch sử và nghệ thuật vô giá, Tháp Po Klong Garai cùng Tháp Hòa Lai đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt vào năm 2016; Tháp Bà Po Nagar được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt vào tháng 1/2025. Riêng tượng thờ vua Pô Klong Garai được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 2024.
Bên cạnh đó, nghệ thuật điêu khắc trên bia, tượng đá Kut hay các thư tịch cổ trên lá buông đều phản ánh rõ đời sống tín ngưỡng sinh động của người Chăm trên vùng đất Panduranga xưa. Ngoài tượng thờ vua Po Klong Garai, hệ thống di sản Chăm còn có ba hiện vật là Bảo vật Quốc gia gồm: Bia Hòa Lai, Bia Phước Thiện (niên đại cuối thế kỷ VIII, đầu thế kỷ IX) đang trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa và phù điêu vua Pô Rômê (thế kỷ XVII) lưu giữ tại di tích Tháp Po Rome.
Không chỉ là di tích kiến trúc, các tháp Chăm còn là trung tâm của nhiều sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng quan trọng của đồng bào Chăm theo đạo Bà la môn. Nổi bật nhất là Lễ hội Katê diễn ra vào tháng 7 lịch Chăm (cuối tháng 9, đầu tháng 10), thu hút đông đảo người dân, du khách cùng lên tháp dâng lễ, vui hội.
Nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian Đinh Hy nhận xét, Lễ hội Katê có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người Chăm. Ngày nay, các lễ hội khác như Rija Nưgar đầu năm, lễ Ca-mbun tháng 9 lịch Chăm, lễ cầu đảo Palao Kasah hay lễ Rija dòng tộc… cũng thu hút đông đảo người dân cùng tham gia.
Trong hành trình khám phá văn hóa Chăm, còn nhiều điều thú vị về ẩm thực, ngôn ngữ, nhà ở…của người Chăm. Nếu một lần đến với Khánh Hòa, du khách hãy trải nghiệm những giá trị văn hóa này. Mới đây, trong xu thế chuyển đổi số, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa tích hợp các giải pháp công nghệ hiện đại tại di tích Tháp Bà Po Nagar. Du khách chỉ cần quét mã QR trên thẻ tham quan, vé xe hoặc tương tác qua màn hình cảm ứng tại chỗ để bước vào không gian di sản số hóa. Hệ thống mở ra các trải nghiệm đa chiều từ tra cứu điển tích, bản đồ số các tháp Chăm đến tham quan ảo 3D và chiêm ngưỡng các bảo vật quốc gia được tái hiện sinh động.
Việc bảo tồn trọn vẹn những nét đẹp đặc sắc từ kiến trúc, lễ hội đến các làng nghề truyền thống của đồng bào Chăm tại Khánh Hòa chính là chìa khóa tạo nên sức hút cho du lịch di sản. Trong bối cảnh chuyển đổi số, sự giao thoa giữa giá trị truyền thống lâu đời và công nghệ hiện đại không chỉ giúp đánh thức tiềm năng văn hóa Chăm mà còn đưa những giá trị di sản vô giá này tiếp cận sâu rộng hơn với công chúng và du khách quốc tế./.