Là những địa phương sở hữu kho tàng văn hóa Chăm độc đáo và phong phú, những năm qua Khánh Hòa và Lâm Đồng đã có nhiều giải pháp để thu hút các nguồn lực đầu tư, tạo giá trị gia tăng từ kho tàng văn hóa.
Phát huy các giá trị văn hóa, đồng bào Chăm cũng tập trung khai thác bài bản, xây dựng và hình thành nên các loại hình về du lịch văn hóa, du lịch tâm linh, du lịch cộng đồng… qua đó không những góp phần bảo tồn, mà còn tạo sức lan tỏa bản sắc văn hóa của dân tộc, mang lại thu nhập, nâng cao đời sống.
Khai thác hiệu quả “nguồn lực văn hóa”
Từ “nguồn lực văn hóa” độc đáo và phong phú, cộng đồng người Chăm ở Khánh Hòa và Lâm Đồng đã tận dụng và khai thác hiệu quả tiềm năng to lớn này để phát triển các loại hình dịch vụ du lịch như du lịch cộng đồng; du lịch tâm linh… để thu hút du khách đến khám phá, trải nghiệm.
Tại thôn Tân Đức (xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa), Khánh Ly Farmstay đã xây dựng các tour trải nghiệm văn hóa cộng đồng, đưa du khách khám phá đời sống, phong tục và bản sắc văn hóa của đồng bào Chăm, Raglai tại khu vực xã Thuận Nam và Ninh Phước.
Trong không gian nhà tranh, vách đất mang đậm dấu ấn làng quê truyền thống, du khách được thưởng thức các món ăn đặc trưng của người Chăm, tìm hiểu tập quán sinh hoạt và những nét văn hóa đặc sắc của cộng đồng địa phương.
Điểm nhấn của hành trình là các chương trình biểu diễn nghệ thuật dân gian với âm nhạc và những điệu múa truyền thống do các nghệ nhân Chăm trình diễn, mang đến trải nghiệm chân thực về đời sống văn hóa bản địa. Bên cạnh đó, du khách còn được tham quan các di tích lịch sử - văn hóa, làng nghề truyền thống, kết hợp trải nghiệm du lịch sinh thái, thưởng thức các món ăn truyền thống của đồng bào. Hành trình trải nghiệm tour du lịch cộng đồng đi qua các làng Chăm, khám phá nét đẹp hoang sơ hùng vĩ của thiên nhiên, quang cảnh lao động và sinh hoạt của người dân bản địa.
Tháp Chăm Pô Sah Inư tại phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng không chỉ là một công trình kiến trúc nghệ thuật đặc sắc mà còn là trung tâm tín ngưỡng của cộng đồng Chăm tại địa phương. Ảnh: Hồng Hiếu/TTXVN
Ông Phú Văn Nhạn, Chủ khu du lịch sinh thái Sen Mỹ Hưng (xã Ninh Phước) cho biết, khu du lịch có 8 chòi phục vụ ăn uống và nghỉ chân cho du khách. Trung bình mỗi ngày nơi đây đón gần 200 lượt khách. Ngoài tham quan, chụp ảnh, du khách còn có thể thưởng thức các món ăn dân dã nhưng mang hương vị rất riêng của người Chăm, được chế biến từ sen như: Gỏi gà ngó sen, cơm sen, ngó sen xào, hạt sen rang muối, chè sen.
Từ khi biết khai thác các giá trị văn hóa gắn với xây dựng mô hình du lịch cộng đồng, vùng quê của làng nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp trước đây nay đã đổi khác. Bộ mặt nông thôn ngày càng khởi sắc, đời sống của người dân ngày một nâng cao nhờ nguồn thu từ du lịch cộng đồng.
Ông Phú Hữu Minh Thuần, Giám đốc Hợp tác xã gốm Chăm Bàu Trúc cho biết, nghề làm gốm ở Bàu Trúc có từ rất lâu đời. Để nghề gốm nuôi được người làm gốm, ngoài việc cải tiến mẫu mạ, nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu thị trường, người dân làng nghề còn biết khai thác giá trị của gốm để thu hút du khách. Nhờ đó, cuộc sống người dân đã thay đổi đáng kể so với những năm trước.
Theo ông Thuần, trung bình mỗi ngày, làng gốm truyền thống Bàu Trúc đón khoảng 1.000 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm, cho thấy sức hấp dẫn của loại hình du lịch văn hóa này. Du khách đến tham quan có thể trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm gốm hoặc đặt hàng theo mẫu mã riêng. Sự quan tâm của du khách đã góp phần tạo động lực để người dân thêm gắn bó với nghề, không ngừng sáng tạo, cải tiến mẫu mã mới.
Chị Nguyễn Thị Hoa (du khách từ tỉnh Lâm Đồng) chia sẻ, đây là lần đầu tiên chị đến với làng gốm Bàu Trúc và được tận tay làm bình gốm. Tuy không thể tự hoàn chỉnh được một sản phẩm nhưng được các nghệ nhân làng nghề “cầm tay chỉ việc” chị thấy rất vui. Các sản phẩm gốm làm ra thể hiện rõ nét đặc trưng của văn hóa Chăm, ẩn chứa sự kỳ vĩ mà ai cũng muốn tìm hiểu, khám phá bởi vậy khách trong đoàn ai cũng mua cho mình vài sản phẩm làm kỷ niệm.
Trống Ginăng là nhạc cụ truyền thống của đồng bào Chăm phục vụ lễ hội và ghi lễ truyền thống của đồng bào. Ảnh: Công Thử/TTXVN
Bà Lư Thái Tuyên, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng cho biết, di sản văn hóa Chăm là một bộ phận quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa của tỉnh Lâm Đồng. Từ nguồn lực văn hóa Chăm độc đáo và phong phú, tỉnh Lâm Đồng đã khai thác hiệu quả các giá trị di sản để phát triển nhiều loại hình du lịch như du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và du lịch tâm linh.
Không chỉ đồng bào làm du lịch cộng đồng, hiện nay nhiều đơn vị kinh doanh dịch vụ du lịch đã đưa văn hóa Chăm vào không gian kiến trúc và trải nghiệm. Tại Muine Bay resort (phường Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng), các sản phẩm gốm mỹ nghệ và gốm gia dụng của làng gốm Chăm Bình Đức được trưng bày đa dạng và phong phú, thu hút sự quan tâm đặc biệt của du khách.
Bà Nguyễn Thị Mai Trâm, Đại diện Muine Bay resort cho biết, với chủ đề “Một thoáng hương Chăm”, mỗi góc, mỗi khu vực trong khu nghỉ dưỡng đều có cách trang trí riêng không chỉ tạo nét khác biệt mà còn tôn vinh, quảng bá, lan tỏa văn hóa bản địa. Từ các hoa văn Chăm đến cách tạo hình tượng tháp cổ, sản phẩm gốm, thổ cẩm trưng bày… gợi lên sự tò mò cho du khách, nhất là khách quốc tế muốn tìm hiểu về những câu chuyện, lịch sử của vùng đất này.
Hoạch định chiến lược phát triển bền vững
Những di sản, cổ vật, giá trị văn hóa của người Chăm tại Lâm Đồng thường xuyên được trưng bày, giới thiệu đến công chúng tại các sự kiện, lễ hội của địa phương. Ảnh: Hồng Hiếu/TTXVN
Xác định tầm quan trọng của văn hóa trong bối cảnh phát triển mới, Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành đã định vị văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là "nguồn lực nội sinh, động lực to lớn và trụ cột" cho sự phát triển bền vững của đất nước. Sự thay đổi này là bước chuyển căn bản trong tư duy hoạch định chính sách, đặt văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội; văn hóa phải thấm sâu vào mọi quyết sách phát triển.
Có thể nói, Nghị quyết 80-NQ/TW đã tạo bước ngoặt lớn về tư duy phát triển văn hóa, mở ra vận hội lớn để các địa phương nói chung và Lâm Đồng, Khánh Hòa nói riêng có cơ hội để thu hút các nguồn lực đầu tư, khai thác nguồn lực văn hóa thành các sản phẩm văn hóa có giá trị nghệ thuật và quy mô thương mại…, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, nâng tầm thương hiệu văn hóa, trong đó có văn hóa Chăm.
Chiêng đồng là nhạc cụ truyền thống không thể thiếu của đồng bào Chăm trong các dịp lễ hội và các nghi lễ truyền thống. Ảnh: Công Thử/TTXVN
Thời gian qua, ngoài việc nâng cao năng lực cho cộng đồng Chăm làm du lịch, đẩy mạnh truyền thông quảng bá, khuyến khích các doanh nghiệp tham gia phát triển sản phẩm du lịch đặc thù…, nhiều địa phương ở Khánh Hòa cũng như Lâm Đồng đang thành lập Ban điều phối du lịch cộng đồng, gồm đại diện chính quyền; người dân; doanh nghiệp và nhà nghiên cứu. Cơ chế này giúp chính quyền phổ biến, triển khai các đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đi sâu vào cuộc sống. Cộng đồng chấp hành, tuân thủ các quy định pháp luật trong hoạt động kinh doanh dịch vụ du lịch. Các doanh nghiệp, công ty du lịch có niềm tin tưởng cao vào những nội dung cam kết với địa phương và cộng đồng để đưa khách du lịch đến tham quan. Hoạt động nghiên cứu khoa học giúp tham vấn, đề ra các giải pháp mang tính thực tiễn cho cộng đồng nhận thấy được những ưu thế, tồn tại và thử thách trong quá trình vận hành.
Lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng cho biết, ngành xác định di sản văn hóa nói chung và di sản văn hóa Chăm nói riêng là một nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch bền vững. Thời gian tới, Sở tiếp tục phối hợp với các ngành, địa phương xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa gắn với Mô hình Bộ sưu tập di sản Hoàng tộc Chăm kết nối du lịch, nghề gốm truyền thống, hệ thống di tích, hiện vật khảo cổ và các giá trị văn hóa Chăm; đồng thời, tăng cường các hoạt động trải nghiệm, trưng bày chuyên đề và truyền thông nhằm nâng cao sức hấp dẫn của các điểm đến văn hóa trên địa bàn tỉnh.
Các cổ vật, di sản văn hóa Chăm tại tỉnh Lâm Đồng đang từng bước được số hóa không chỉ thuận lợi trong việc bảo quản, gìn giữ mà còn giúp người xem tiếp cận dễ dàng hơn. Ảnh: Hồng Hiếu/TTXVN
Ông Nguyễn Long Biên, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa cho biết, để khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa, tỉnh Khánh Hòa triển khai Đề án Phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 - 2030. Đề án tập trung xây dựng bản đồ không gian và danh mục các điểm du lịch cộng đồng tiềm năng theo 3 hành lang đặc trưng, gồm: Biển - đảo; đồng bằng - làng nghề; miền núi - sinh thái văn hóa bản địa. Bên cạnh đó, Đề án dự kiến xây dựng 4 mô hình du lịch cộng đồng thí điểm đặc trưng, trong đó có mô hình văn hóa Chăm - làng gốm Bàu Trúc. Đề án đề xuất các giải pháp đồng bộ theo 3 trụ cột chính: Hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực cộng đồng và đẩy mạnh chuyển đổi số; đồng thời tăng cường kết nối các điểm du lịch cộng đồng với các tuyến, tour…, từng bước hình thành mạng lưới sản phẩm du lịch cộng đồng đặc sắc.
Với Khánh Hòa, Đề án Phát triển du lịch cộng đồng được kỳ vọng sẽ trở thành động lực mới cho phát triển du lịch của tỉnh; qua đó hướng tới mục tiêu đưa văn hóa trở thành “trụ cột” phát triển trong kỷ nguyên mới./.