Sở dĩ người dân địa phương gọi di tích trên là “cổng trời", bởi đây là điểm cao nhất của vùng đất này. Họ quan niệm lên đến Hoành Sơn Quan là có thể chạm tay đến bầu trời. Sau hơn 188 năm trường tồn, di tích lịch sử Hoành Sơn Quan được du khách biết đến với vẻ cổ kính, huyền bí và mang đậm dấu ấn lịch sử.
Theo ghi chép lịch sử xưa, đây là ranh giới giữa Đại Việt và Chiêm Thành. Nơi đây từng là địa điểm giúp quân ta phản công giành thắng lợi trong công cuộc ngăn chặn Hán Hóa và chống đối với phong kiến phương Bắc. Cùng với đó, trong suốt 10 thập kỷ, Hoành Sơn là biên giới Việt - Chăm, chứng kiến những trận chiến của Đại Việt và người Chăm từ thời Trần, Lý đến nhà Hồ.
Ngoài ra, Hoành Sơn Quan chính là căn cứ địa quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ xâm lược. Hoành Sơn nằm ở vị trí thuận lợi với cây cối xanh mượt phủ kín, vắt ngang từ Tây sang Đông ra tới tận biển khơi rộng lớn. Nhờ vậy, quân và dân ta dễ dàng lập chiến lược và đánh lại quân xâm lược, góp phần lớn vào chiến thắng vẻ vang, bảo vệ dân tộc ta.
Là di tích lịch sử hiếm hoi còn tồn tại ở Việt Nam, Hoành Sơn vẫn giữ được những nét cổ kính đậm chất truyền thống, với những cửa ải bằng đá được xây dựng trên núi.
Cổng cao hơn 4 m, hai bên thành dài 30 m, xây gạch trát vữa còn khá nguyên vẹn. Hai nền móng xuôi về hai mái bằng đá chạy theo hai hướng vào núi và xuống biển. Mái vòm Hoành Sơn Quan mang đậm dấu ấn kiến trúc cổ xưa. Trên nóc mái vòm mọc nhiều cây cối. Phần bậc thang được lát bằng đá, mỗi bậc dài khoảng 6 m, rộng 0,4 m. Để lên đến đỉnh Hoành Sơn Quan, du khách phải vượt cả ngàn bậc đã uốn lượn.
Hoành Sơn Quan trước đây mỗi bên có 1.000 bậc thang đá để dân chúng leo lên và leo xuống theo triền núi để qua đèo. Trên cổng Hoành Sơn Quan, nơi những bậc đá rêu phong dường như vẫn còn đâu đó dấu chân của các bậc tiền nhân đã từng nam bắc trên đường thiên lý và cả những bậc mặc khách tao nhân ghé qua, lưu lại hậu thế những câu sấm truyền, những vần thơ trữ tình lãng mạn nặng bước người qua.
Hơn trăm năm qua, Hoành Sơn Quan vẫn giữ được nét kiến trúc cổ kính như một chứng tích hùng hồn về những thăng trầm lịch sử và trở thành một địa danh có ý nghĩa lớn trong lịch sử và danh thắng của nước Việt.
Năm 2005, UBND tỉnh Hà Tĩnh quyết định xếp Hoành Sơn Quan là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp tỉnh. Từ Hoành Sơn Quan nhìn về phương Bắc, một sức sống mới vừa sôi nổi vừa thâm trầm cứ đồng hiện trong núi, trong biển, trong những sắc màu phố xá, làng quê... Kỳ Anh, trong quá trình kiến tạo địa chất của thiên nhiên đã may mắn sở hữu nhiều thắng cảnh kỳ vỹ; trong quá trình tự cư đã hình thành nên những đặc trưng văn hóa độc đáo, đã sản sinh ra nhiều danh nhân văn hóa, anh hùng hào kiệt. Bởi thế, dẫu có những thăng trầm, nhưng đất và người Kỳ Anh chưa bao giờ chịu khuất phục hoàn cảnh.
Dẫu nhiều dấu vết chiến tranh xưa có hiện lên, Hoành Sơn Quan vẫn mang nét thơ mộng với cảnh sách thiên nhiên trong lành và dãy núi vẫn hiên ngang hùng vĩ. Đây là địa điểm phù hợp với những du khách vừa muốn ngắm cảnh đẹp, vừa muốn tìm hiểu về lịch sử nước nhà.
Giữa làn gió thu nhè nhẹ thổi, đứng trên đỉnh Đèo Ngang ngắm nhìn Hoành Sơn Quan thoáng suy nghĩ về một thời chinh chiến, nơi quân Trịnh sắp xếp các đồn lũy trong cuộc chiến Trịnh - Nguyễn phân tranh, giữa đàng trong và đàng ngoài, với những truyền thuyết đặc sắc trong dân gian để lại những địa danh lịch sử oai hùng.
