Theo trang tin iranintl.com ngày 10/10, việc các lệnh trừng phạt của Mỹ ngày càng mở rộng sang mạng lưới giao thông và công nghiệp của Iran đã làm dấy lên lo ngại tại Tehran rằng Washington đang tìm cách phong tỏa các tuyến thương mại thay thế mà nước này đã dựa vào trong nhiều năm để né tránh áp lực kinh tế.
Các biện pháp gần đây của Mỹ nhắm vào hệ thống đường sắt quốc gia của Iran và các nhà sản xuất ô tô lớn như Iran Khodro và SAIPA, cùng các bên trung gian nước ngoài tham gia chuỗi cung ứng của họ. Áp lực cũng lan rộng sang các lĩnh vực hàng không, vận tải biển và mạng lưới tài chính.
Xu hướng này khiến một số nhà bình luận Iran cảnh báo về điều họ gọi là “sự bao vây cả mạng lưới”. Theo đó, thay vì tìm cách chặn hoạt động thương mại của Iran tại một điểm nghẽn duy nhất, các lệnh trừng phạt làm tăng chi phí vận chuyển tiền và hàng hóa trên nhiều tuyến đường cùng lúc.
Tuy nhiên, các phương tiện truyền thông, nhà kinh tế và phân tích công nghiệp Iran có ý kiến khác nhau về mức độ áp lực bổ sung mà các biện pháp này có thể tạo ra, khi các doanh nghiệp đã thích nghi với lệnh trừng phạt suốt nhiều năm. Họ cũng chia rẽ về việc liệu sự rối loạn trong nước hiện nay có phải là mối đe dọa lớn hơn đối với ngành công nghiệp so với các lệnh trừng phạt mới của Mỹ hay không.
Đóng các tuyến đường thay thế
Báo Khabar Online mô tả chiến lược mới này là cuộc phong tỏa kinh tế hiện đại không cần phải đóng biên giới về mặt vật lý. Thay vào đó, áp lực có thể được áp đặt đồng thời qua các biện pháp trừng phạt tài chính, hạn chế vận chuyển, chi phí bảo hiểm và tuân thủ cao hơn, cũng như các biện pháp nhắm vào những công ty và trung gian tạo điều kiện cho thương mại.
Tầm quan trọng của các tuyến đường thay thế được thể hiện trong một bài báo gần đây của hãng thông tấn Mehr (Iran). Bài báo này phân tích cách Iran tìm cách bù đắp cho những hạn chế về thương mại hàng hải và chi phí bảo hiểm tăng cao ở vùng Vịnh Ba Tư. Theo đó, lưu lượng xe tải qua các cửa khẩu phía Tây Bắc như Bazargan, Astara và Jolfa - nối Iran với Thổ Nhĩ Kỳ, vùng Caucasus và Nga - được nhấn mạnh. Bài báo cho rằng việc mở rộng các hành lang đường bộ và đường sắt có thể giảm sự phụ thuộc vào vận tải đường biển.
Nhưng Washington cũng đang ngày càng nhắm vào chính những lựa chọn thay thế này. Bên cạnh hệ thống đường sắt và các nhà sản xuất ô tô, các lệnh trừng phạt gần đây của Mỹ còn nhắm vào các bên trung gian tại UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, Hong Kong và Ấn Độ tham gia chuỗi cung ứng. Tờ Donya-e-Eghtesad mô tả các biện pháp này là sự mở rộng áp lực từ các tuyến đường biển sang thương mại đường bộ, bao gồm cả các mạng lưới được dùng để thu mua phụ tùng ô tô.
Nền kinh tế Iran đã thích nghi
Hiện vẫn chưa rõ cách tiếp cận này có thể gia tăng đáng kể áp lực lên Iran hay không. Các nhà phân tích ngành công nghiệp được tờ Donya-e-Eghtesad dẫn lời cho biết, sau nhiều năm bị trừng phạt, các nhà sản xuất ô tô lớn của Iran đã phát triển mạnh nguồn cung ứng trong nước và giảm sự phụ thuộc vào quan hệ trực tiếp với các nhà sản xuất nước ngoài.
Trang tin Eqtesad News còn đi xa hơn khi cho rằng các biện pháp mới nhất nhằm vào các nhà sản xuất ô tô và công ty đường sắt có thể mang ý nghĩa chính trị và tâm lý lớn hơn so với hậu quả kinh tế trước mắt. Theo trang này, ngành công nghiệp ô tô Iran đã hoạt động mà không có quan hệ đối tác trực tiếp với các nhà sản xuất quốc tế lớn trong hơn 8 năm và hiện phụ thuộc rất nhiều vào các trung gian để mua linh kiện nước ngoài. Eqtesad News nhận định các lệnh trừng phạt có thể đang mang lại hiệu quả giảm dần, trong khi các vấn đề trong nước như kiểm soát giá cả, quản lý chuỗi cung ứng yếu kém và các nút thắt về quy định ngày càng kìm hãm sản xuất.
Trên trang Khabar Online, nhà kinh tế học Rasoul Safarahang cũng đưa ra lập luận tương tự. Theo ông, một nền kinh tế đã dành nhiều năm thích nghi với các lệnh trừng phạt nhiều khả năng sẽ phản ứng với áp lực bổ sung bằng cách phát triển các giải pháp thay thế không chính thức, thay vì khiến chính phủ lập tức thay đổi chính sách.
Áp lực lan sang lĩnh vực hàng không
Hàng không là một điểm yếu tiềm tàng khác của Iran, do ngành này phụ thuộc vào các dịch vụ bảo trì, bảo hiểm, nhiên liệu và nhiều dịch vụ khác trên phạm vi quốc tế.
Truyền thông Iran đưa tin các lệnh trừng phạt của Mỹ hiện bao trùm 27 hãng hàng không Iran. Điều này có thể ảnh hưởng không chỉ đến việc đi lại của hành khách, mà còn đến hàng hóa cần vận chuyển gấp, thiết bị công nghiệp và các mặt hàng khác.
Khabar Online ước tính các hạn chế đối với hàng không thương mại có thể gây thiệt hại từ 3,5 tỷ đến 5,2 tỷ USD do thương mại và du lịch sụt giảm cùng chuỗi cung ứng bị gián đoạn. Nguồn tin trên lưu ý rằng thời gian vận chuyển dài hơn và các tuyến đường thay thế đắt đỏ hơn cuối cùng có thể đẩy giá cả trong nước lên cao.
Cuộc tranh luận trên vì thế phản ánh hai đánh giá trái ngược về chiến lược của Washington. Quan điểm thứ nhất cho rằng các lệnh trừng phạt đang bịt dần những con đường mà Iran từng dùng để thích nghi với các hạn chế trước đây. Quan điểm thứ hai cho rằng nền kinh tế Iran đã quá quen với trừng phạt, nên việc áp thêm biện pháp mới sẽ ngày càng kém hiệu quả trong việc gây sức ép, trong khi chính các vấn đề kinh tế mang tính cấu trúc của Iran mới là mối đe dọa lớn hơn.
